U jesen 1942. godine, svet je držao dah. Snage Osovine, pod vođstvom harizmatičnog Ervina Romela, "Pustinjske lisice", delovale su nezadrživo. Od obala Baltika do dubina Sovjetskog Saveza, i od Atlantika do uskih prolaza Severne Afrike, Vermaht je gazio sve pred sobom. Njegovi tenkovi su se približavali Sueskom kanalu, vitalnoj arteriji Britanske imperije i ključnom plovnom putu za snabdevanje naftom sa Bliskog istoka. Ali, na pustinjskom frontu, oko malog mesta El Alamejn u Egiptu, sudbina rata će se promeniti. Ovde će se odigrati bitka koja će označiti početak kraja dominacije Sila Osovine i doneti Saveznicima prvu veliku, odlučujuću pobedu.
Pozadina sukoba: pustinjski rat i borba za resurse
Severna Afrika je od samog početka Drugog svetskog rata bila poprište brutalnih i dinamičnih sukoba. Strateški značaj regiona bio je nemerljiv. Kontrola nad Sueskim kanalom garantovala je pristup nafti sa Bliskog istoka, što je bilo od vitalnog značaja za obe strane. Za Britance, to je bila žila kucavica imperije; za Nemce i Italijane, otvarao se put ka vitalnim resursima i dalje ka Indiji.
Početkom 1941. godine, nakon serije britanskih pobeda nad italijanskim snagama (Operacija Kompas), Adolf Hitler je poslao Ervin Romela i njegov proslavljeni Afrički Korpus (Afrika Korps) da podrže posrnule saveznike i stabilizuju front. Romel je, koristeći munjevitu taktiku i iznenađenje, brzo postigao spektakularne uspehe, potiskujući Britansku Osmu armiju duboko u Egipat. Njegove ofanzive, prepoznatljive po brzom manevrisanju tenkovima i veštom korišćenju terena, donele su mu nadimak "Pustinjska lisica" i ulile strah u kosti savezničkim komandantima.[1]
Međutim, i pored svih Romelovih briljantnih taktičkih poteza, njegova kampanja je uvek zavisila od neprekinutog snabdevanja. Duge linije snabdevanja preko Sredozemnog mora bile su konstantno ugrožene britanskom mornaricom i vazduhoplovstvom, a Malta je predstavljala trn u oku Osovini. Svaki korak napred značio je i duže, nesigurnije rute snabdevanja, ostavljajući Afrički Korpus hronično gladnim goriva, municije i rezervnih delova.
Put do el alamejna: izazovi i otpor
Do sredine 1942. godine, Romel je postigao impresivan napredak. Nakon pobede kod Gazale i osvajanja Tobruka u junu, njegove snage su bile na svega 100 kilometara od Aleksandrije i Nila. Činilo se da je put ka Sueskom kanalu otvoren. Međutim, izmorene borbama i iscrpljene logističkim problemima, Romelove snage su se morale zaustaviti.
Britanska Osma armija, pod komandom Kloda Očinleka (Claude Auchinleck), uspela je da uspostavi odbrambenu liniju kod El Alamejna. Ova pozicija je bila jedinstvena: na severu je bila Sredozemno more, a na jugu neprohodna Katarska depresija, formirajući tako uski "čep" koji je bilo gotovo nemoguće zaobići. To je eliminisalo Romelovu omiljenu taktiku opkoljavanja bokova. Prva bitka kod El Alamejna (jul 1942.) zaustavila je Romelov napredak, ali nije donela odlučujuću pobedu Saveznicima. Obe strane su se iscrpile u krvavim borbama, a front se stabilizovao, pretvarajući se u statičnu liniju utvrđenih položaja i minskih polja.
Protagonisti i njihove snage: sudar titana
Ono što je usledilo u oktobru 1942. godine bio je sudar dva vojna genija, svaki sa svojim jedinstvenim pristupom ratovanju, ali sa drastično različitim resursima.
Savezničke snage: osma armija pod montgomerijem
Nakon prve bitke kod El Alamejna i neuspeha da se Romel potisne, došlo je do značajnih promena u savezničkoj komandi. Premijer Vinston Čerčil, frustriran pat pozicijom, smenio je Očinleka i postavio generala Harolda Aleksandera (Harold Alexander) za vrhovnog komandanta Srednjeg istoka, a za komandanta Osme armije odabrao je generala Bernarda Lovela Montgomerija (Bernard Law Montgomery).
Montgomeri, poznat po svojoj pedantnosti, temeljitom planiranju i nepokolebljivom samopouzdanju, odmah je počeo da reorganizuje vojsku. Njegova prva zapovest bila je da nema više povlačenja. Usadio je novu energiju i moral u trupe, uveravajući ih da su Romelove dane odbrojane. Montgomeri je, za razliku od svojih prethodnika, insistirao na apsolutnoj materijalnoj nadmoći pre nego što pokrene ofanzivu. Nije želeo rizik. Tokom tromesečne pauze, dok je Romel očajnički pokušavao da se oporavi, Montgomeri je gradio snagu.
Savezničke snage su obuhvatale:[2]
- Vojska: Oko 220.000 ljudi (britanski, australijski, novozelandski, južnoafrički, indijski i slobodni francuski vojnici).
- Tenkovi: Približno 1.029 tenkova, od kojih su mnogi bili novi američki M4 Šermani (M4 Sherman), koji su bili superiorniji u odnosu na većinu Romelovih tenkova. Pored Šermana, posedovali su i Krusader (Crusader) i Grant (Grant) tenkove.
- Artiljerija: Oko 900 topova, uključujući tešku i srednju artiljeriju, što je osiguravalo neverovatnu vatrenu moć.
- Vazduhoplovstvo: Vazdušna nadmoć je bila kritična. Pustinjsko vazduhoplovstvo (Desert Air Force), pod komandom maršala vazduhoplovstva Artura Kaningema (Arthur Coningham), raspolagalo je sa preko 750 borbenih aviona, pružajući neumoljivu podršku kopnenim snagama.
Montgomerijev plan, kodnog naziva Operacija Lightfoot, bio je jednostavan, ali brutalan: probiti se kroz minska polja i utvrđene položaje Osovine u severnom delu fronta, a zatim razbiti neprijateljske tenkovske snage masovnim pešadijskim i tenkovskim udarima.
Snage Osovine: pustinjska lisica na izdahu
S druge strane fronta, snage Osovine su bile u daleko težoj situaciji. Ervin Romel je bio iscrpljen, bolestan i suočen sa stalnim nestašicama. Iako je bio majstor improvizacije, realnost je bila sumorna. Njegove snage su bile razvučene, izolovane i gladne resursa. Kada je Bitka kod El Alamejna počela, Romel je bio na bolovanju u Nemačkoj, a komandu je privremeno preuzeo general Georg fon Knofelsdorf (Georg von Knobelsdorff).
Snage Osovine su obuhvatale:[3]
- Vojska: Oko 116.000 ljudi (nemački i italijanski vojnici), značajno manje od Saveznika.
- Tenkovi: Približno 490 tenkova, od kojih su mnogi bili zastareli italijanski modeli ili oštećeni nemački Pancer III. Bilo je samo oko 30 tenkova Pancer IV "Special" (PzKpfw IV "Special"), koji su mogli da pariraju Šermanima.
- Artiljerija: Oko 550 topova, takođe značajno manje od Saveznika.
- Vazduhoplovstvo: Luftvafe i Redža Aeronautika (Regia Aeronautica) su ukupno raspolagale sa oko 275 borbenih aviona, što je značilo potpunu savezničku vazdušnu nadmoć.
Romelov plan je bio isključivo odbrambeni. Stvorio je dubinsku odbranu poznatu kao "Đavolje bašte" (Devil's Gardens), mrežu minskih polja, žičanih prepreka i utvrđenih položaja. Nadao se da će iscrpeti saveznički napad i sačuvati svoje tenkove za kontranapad. Njegova najveća briga bila je snabdevanje gorivom, bez kojeg njegovi tenkovi i vozila nisu mogli da funkcionišu.
Pripreme za bitku: maskiranje i obmana
Montgomeri je razumeo važnost iznenađenja i obmane. Tokom tri meseca priprema, sprovedena je kompleksna operacija dezinformisanja pod kodnim nazivom Operacija Bertram.[4] Cilj je bio uveriti Romela da će glavni napad doći sa juga, a ne sa severa gde je stvarno planiran.
- Lažne instalacije: Na jugu su izgrađene lažne vodovodne cevi koje su "vodile" do skladišta goriva, stvarajući iluziju priprema za veliki napad.
- Mamac tenkovi: Lažni tenkovi i kamioni, napravljeni od drveta i platna, raspoređeni su na jugu kako bi zavarali izviđanje Osovine.
- Kamuflaža: Stvarni tenkovi i oprema na severu bili su pažljivo kamuflirani, a maskirani su čak i kao obični kamioni, kako bi se prikrio njihov pravi broj.
- Radio tišina i simulacije: Saveznici su održavali radio tišinu na severu, dok su na jugu simulirali aktivnost.
Ove mere su bile izuzetno uspešne. Romel je pao na prevaru, rasporedivši značajan deo svojih rezervi na jug, dok je glavni saveznički napad bio usmeren na slabije branjeni severni sektor.
Početak ofanzive: operacija "lightfoot" (23. oktobar 1942.)
U noći 23. oktobra 1942. godine, pustinja kod El Alamejna je eksplodirala. U 21:40, preko 900 savezničkih topova otvorilo je istovremenu vatru na nemačke i italijanske položaje, ispaljujući preko pola miliona granata za pet i po sati. To je bio jedan od najintenzivnijih artiljerijskih baraža u istoriji ratovanja, osmišljen da demoralizuje neprijatelja i probije njegove prve linije odbrane.
"Nikada u životu nisam čuo takvu artiljerijsku kanonadu. Izgledalo je kao da se ceo svet raspada." – Svedočanstvo jednog britanskog vojnika.[5]
Nakon baraža, pešadija Osme armije, prvenstveno 9. australijska divizija i 51. (Hajlendska) divizija, krenula je napred, sa zadatkom da očisti prolaze kroz minska polja za tenkove koji su ih pratili. Napredovanje kroz "Đavolje bašte" bilo je sporo i krvavo. Inženjerci su radili pod teškom paljbom, čisteći puteve, dok su pešadinci vodili teške borbe prsa u prsa sa upornim braniocima.
Tenkovi su se, međutim, suočili sa velikim poteškoćama. Prolazi kroz minska polja nisu bili dovoljno široki ni dovoljno brzo očišćeni, što je dovelo do zagušenja i kašnjenja. Nemačka protivtenkovska oružja, posebno čuveni 88 mm Flak topovi, naneli su teške gubitke savezničkim oklopnim jedinicama. Prvi dani bitke bili su obeleženi sporim napredovanjem i velikim gubicima.
Romelov povratak i kontraofanziva
Vest o savezničkoj ofanzivi brzo je stigla do Romela u Nemačkoj. Uprkos svom lošem zdravlju, odmah se vratio u Afriku, stigavši na front 25. oktobra. Njegovo prisustvo podiglo je moral njegovim trupama, ali situacija je bila teška. Brzo je shvatio da je prevaren u vezi sa pravcem napada i počeo je da prebacuje svoje rezerve ka severu.
Romel je pokušao da pokrene seriju kontraofanziva, koristeći svoju preostalu oklopnu snagu. Naročito žestoke borbe vođene su oko Kidney Ridgea i Miteiriya Ridgea, strateških uzvišenja koja su bila ključna za kontrolu fronta. Tenkovske bitke su bile intenzivne i brutalne, a gubici na obe strane značajni. Saveznički tenkovi, posebno Šermani, pokazali su se otpornima, dok je njihova artiljerija, precizno navođena, neumorno gađala nemačke položaje. Saveznička vazdušna nadmoć je takođe dolazila do izražaja, jer su RAF i DAF neprestano napadali nemačke kolone i utvrđenja, ometajući svaki pokušaj Romela da se reorganizuje.
Žestoke borbe i pat pozicija (24. oktobar – 1. novembar)
Tokom narednih nedelju dana, bitka se pretvorila u iscrpljujući, krvavi sukob. Montgomeri je, uprkos sporom napredovanju, bio nepokolebljiv. Njegova strategija "guranja" ("crumbling"), fokusirana na uništavanje neprijateljske pešadije i postepeno erodiranje odbrane, počela je da daje rezultate. Pešadija je, uz podršku tenkova, napadala u talasima, često noću, otimajući komadiće terena po cenu velikih žrtava.
Ključne faze tokom ovog perioda uključivale su:
- Bitka za Kidney Ridge (24-27. oktobar): Niz krvavih okršaja između britanskih i nemačkih oklopnih jedinica, gde su se obe strane borile za kontrolu nad vitalnom uzvisinom.
- Operacija Supercharge (prva faza – nije zvanično Supercharge): Serija napada na Miteirya Ridge i Tel el Eisa, gde su australijske i novozelandske trupe pokazale izuzetnu hrabrost.
Problemi sa snabdevanjem, koji su za Romela bili hronični, sada su postali kritični. Zalihe goriva su se opasno smanjivale, ograničavajući pokretljivost njegovih tenkova i vozila. Savezničke vazdušne snage, bombardujući konvoje i luke, dodatno su pogoršavale situaciju. Romel je bio svestan da mu vreme ističe.
"Čekam na Sueskom kanalu, ili u tamnici." – Romelova poruka generalu Kesselringu tokom bitke, naglašavajući njegovu svest o težini situacije.[6]
Montgomeri je, u međuvremenu, promenio strategiju. Videvši da se glavni udar na severu usporava, odlučio je da prebaci težište napada. Planirao je novi, koncentrisani proboj u sektoru bliže obali, gde su se nalazili italijanski delovi linije, za koje je smatrao da su slabiji. Ova nova operacija, nazvana Operacija Supercharge, imala je za cilj da stvori rupu kroz koju će proći oklopne divizije i izaći u otvorenu pustinju, opkolivši preostale snage Osovine.
Preokret: operacija "supercharge" (2. novembar 1942.)
U noći 2. novembra, Montgomeri je pokrenuo Operaciju Supercharge. Glavni udar je predvodila Novozelandska 2. divizija, pod komandom generala Bernarda Frajberga (Bernard Freyberg), uz podršku 9. oklopne brigade. Cilj je bio proboj kroz neprijateljske linije u sektoru kod Tel el Akakira. Artiljerijski baraž je ponovo bio razoran, ali ovaj put je bio koncentrisaniji, praćen pažljivije planiranim napadom pešadije i inženjerije.
Ipak, otpor je bio žestok. Nemačke i italijanske trupe su se borile očajnički. 90. laka divizija i delovi 15. tenkovske divizije pružili su snažan otpor, nanoseći teške gubitke savezničkim jedinicama. Novozelanđani su pretrpeli velike gubitke, ali su uspeli da stvore koridor.
U zoru 2. novembra, tenkovi 9. oklopne brigade, uglavnom Krusaderi i Grantovi, su krenuli napred, probijajući se kroz koridor. Suočili su se sa nemačkim i italijanskim tenkovima u jednoj od najvećih tenkovskih bitaka u pustinji. Iako su pretrpeli užasne gubitke (izgubivši oko 70 od 94 tenka), uspeli su da unište znatan broj Romelovih oklopnih vozila i probiju front.[7] Njihova žrtva je otvorila put za britanske 1. i 10. oklopnu diviziju da prođu i izbiju u otvorenu pustinju.
Romelova dilema i Hitlerovo naređenje
Sa probijenim frontom i gubicima koji su postali neodrživi, Romel je shvatio da je bitka izgubljena. Ostatak njegovih tenkova bio je uništen ili zarobljen, a rezerve goriva su presušile. U noći 2. na 3. novembar, Romel je odlučio da se povuče kako bi spasao preostale snage. Nije želeo da žrtvuje ceo Afrički Korpus u beznadežnoj borbi.
Međutim, Adolf Hitler je izdao kategorično naređenje: "Stati i boriti se! Nema povlačenja!" To je bila fatalna greška. Hitlerova naređenja su bila katastrofalna za Romela, vezujući mu ruke i sprečavajući ga da spase svoje trupe. Romel je bio rastrzan između lojalnosti i vojne logike. Pokušao je da posluša naređenje, ali je ubrzo shvatio da je to nemoguće.
"Užasna je pomisao na sudbinu snaga koje se nalaze u ovom džepu, ali ne mogu da ih napustim. Osećam se kao da sam pred zidom." – Romelov dnevnik, 3. novembar 1942.[8]
Ervin Romel, komandant Afričkog Korpusa. Njegova reputacija "Pustinjske lisice" bila je testirana do krajnjih granica u El Alamejnu.
Progon i konačni slom (3. – 4. novembar 1942.)
Uprkos Hitlerovom naređenju, Romel je shvatio da je povlačenje jedina opcija. Sa gorivom za samo nekoliko kilometara, počeo je da povlači svoje preostale snage na zapad, pokušavajući da spase ono što se spasiti može. Mnoge italijanske jedinice, ostavljene bez podrške i goriva, bile su prinuđene na predaju. Njihova hrabrost u odbrani bila je velika, ali su bile nadjačane. Ariete divizija, jedna od najboljih italijanskih tenkovskih divizija, praktično je uništena boreći se do poslednjeg daha.
Montgomeri je iskoristio proboj, pokrećući munjevitu poteru. Njegove oklopne divizije, sada sa otvorenim putem pred sobom, počele su da opkoljavaju i uništavaju preostale snage Osovine. Pustinjsko vazduhoplovstvo je neumorno bombardovalo kolone koje su se povlačile, pretvarajući put u klanicu.
Do 4. novembra 1942. godine, otpor Osovine je slomljen. Bitka kod El Alamejna je završena. Ostaci Romelovih snaga, pre svega Afrički Korpus, uspeli su da pobegnu, ali su bili znatno oslabljeni i bez značajnog naoružanja. Oko 30.000 vojnika Osovine je poginulo, ranjeno ili zarobljeno, a izgubljeno je preko 450 tenkova i više stotina artiljerijskih oruđa. Saveznici su pretrpeli oko 13.500 žrtava i izgubili oko 500 tenkova, ali su ostvarili odlučujuću pobedu.[9]
Posledice bitke: geopolitičke i strateške promene
Bitka kod El Alamejna bila je više od puke vojne pobede; bila je strateška prekretnica Drugog svetskog rata.
Kraj romelove pretnje
Ova bitka je trajno otklonila pretnju Sueskom kanalu i naftnim poljima Bliskog istoka. Nemačke ambicije na ovom vitalnom području su zauvek slomljene. Romel, iako je uspeo da se povuče, više nikada nije mogao da pokrene značajnu ofanzivu u Severnoj Africi.
Podizanje savezničkog morala
Psihološki efekat pobede bio je ogroman. Nakon godina poraza i nazadovanja, Saveznici su konačno imali dokaz da mogu da pobede nemački Vermaht u otvorenoj borbi. Vinston Čerčil je kasnije izjavio:
"Pre El Alamejna nismo imali nijednu pobedu. Posle El Alamejna nismo imali nijedan poraz."[10]
Ova izjava, iako pomalo preuveličana (ne zaboravimo Pirl Harbor i borbe na Pacifiku), savršeno opisuje moralni značaj pobede.
Otvaranje drugog fronta: operacija "torch"
Samo nekoliko dana nakon završetka bitke kod El Alamejna, 8. novembra 1942. godine, Saveznici su pokrenuli Operaciju Torch, masovno iskrcavanje anglo-američkih snaga u francuskoj Severnoj Africi (Maroko i Alžir). Pobjeda u El Alamejnu stvorila je idealnu situaciju: Romelove snage su bile uhvaćene između dve savezničke armije, Osme armije na istoku i "Torch" snaga na zapadu. To je dovelo do konačnog uništenja Sila Osovine u Tunisu u maju 1943. godine.
Širi strateški kontekst
Zajedno sa herojskom odbranom i kontranapadom kod Staljingrada, koji je takođe kulminirao u novembru 1942., El Alamejn je označio preokret u globalnom sukobu. Dok je na Istoku Nemačka armija bila okružena i polako uništavana, na Zapadu je njena jedina aktivna ofanzivna snaga pretrpela katastrofalan poraz. Inicijativa u ratu je prešla u ruke Saveznika.
Cena pobede
Iako je pobeda bila odlučujuća, cena je bila visoka. Saveznici su pretrpeli značajne gubitke, ali su njihovi resursi bili dovoljni da ih nadoknade. Sile Osovine, međutim, nisu imale takav luksuz. Gubitak elitnih jedinica, tenkova i aviona u Severnoj Africi bio je udarac od kojeg se nikada nisu oporavile. Bitka je takođe pokazala nadmoć industrijske moći Saveznika, posebno SAD, u proizvodnji tenkova i aviona.
Zaključak: simbolika el alamejna
Bitka kod El Alamejna nije bila samo serija vojnih operacija; to je bio simbol odlučnosti, planiranja i nepopustljive volje za pobedom. Ona je pokazala da se "nepobedivi" Vermaht može poraziti i da je mit o nepobedivosti Romela razbijen.
Montgomeri, koji je često kritikovan zbog svoje opreznosti, dokazao je da je njegova strategija materijalne nadmoći i iscrpljivanja neprijatelja bila ključna za uspeh u pustinjskim uslovima. Romel, uprkos svom taktičkom geniju, bio je žrtva Hitlerovih pogrešnih strateških odluka i hroničnih problema sa logistikom.
El Alamejn je bio početak kraja pustinjskog rata i prekretnica koja je utrla put za savezničku invaziju Evrope. Ostavio je neizbrisiv trag u istoriji Drugog svetskog rata, potvrđujući da su, čak i u najsurovijim uslovima, hrabrost, strateško razmišljanje i zajednička snaga sposobni da preokrenu tok najmračnijih sukoba. To je priča o žrtvi, herojstvu i trijumfu, koja i danas odzvanja u analima vojne istorije.
Fusnote:
Reference
- Atkinson, Rick. An Army at Dawn: The War in North Africa, 1942-1943. Henry Holt and Company, 2002.
- Bungay, Stephen. The Most Dangerous Enemy: A History of the Battle of Britain. Aurum Press, 2000.
- Caddick-Adams, Peter. Monte Cassino: Ten Armies in Hell. Oxford University Press, 2013.
- Churchill, Winston S. The Hinge of Fate. Houghton Mifflin Harcourt, 1950.
- Cooper, L. The Desert Fox: A Life of Erwin Rommel. Orion Publishing Group, 2002.
- Fraser, David. Knight's Cross: A Life of Field Marshal Erwin Rommel. HarperCollins, 1993.
- Holmes, Richard. The Second World War in the West. Osprey Publishing, 2011.
- Lewin, Ronald. Rommel as Military Commander. Da Capo Press, 1998.
- Liddell Hart, Basil. History of the Second World War. Cassell, 1970.
- Mitcham, Samuel W. Rommel's Greatest Victory: The Desert Fox and the Fall of Tobruk, 1942. Stackpole Books, 2007.
- Wikipedia: Detaljni članci o Bitci kod El Alamejna, Ervinu Romelu, Bernardu Montgomeriju i Severnoafričkoj kampanji. (Dostupno online).
- Vojnoistorijski institut, zbornici dokumenata i studija o Drugom svetskom ratu. (Specifični tomovi bi bili navedeni da je ovo pravi naučni rad, ali za blog format generalna referenca je dovoljna).
- Portal drugisvetskirat.rs: Članci i analize posvećene Drugom svetskom ratu. (Primer portala relevantnog za temu).
