Predgovor: kazneni pohod rajha na titove partizane
Maj 1943. godine obeležio je vrhunac nemačke strategije uništenja partizanskog pokreta otpora u Jugoslaviji. Nakon neuspeha operacije "Vajs" (Četvrta neprijateljska ofanziva) u dolini Neretve, Vrhovna komanda Vermahta, svesna rastuće opasnosti koju su predstavljale snage Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije (NOVJ), pokrenula je Operaciju "Švarc" (Schwarz), kod nas poznatiju kao Peta neprijateljska ofanziva ili Bitka na Sutjesci.[1] Cilj je bio jasan i brutalan: potpuno uništenje Glavne operativne grupe Vrhovnog štaba NOVJ, zarobljavanje ili likvidacija Josipa Broza Tita, te slamanje kičme otporu na Balkanu.
Ova operacija nije bila samo još jedna u nizu vojnih akcija; ona je predstavljala eskalaciju, kazneni pohod sa genocidnim elementima. Nemačka naređenja su bila eksplicitna: pobiti svakog zarobljenog partizana, ne poštedeti ranjenike, uništiti svaki trag civilne podrške. Protiv sebe, Vrhovni štab NOVJ je imao impresivnu koaliciju sila Osovine:
- Nemačke snage (1. brdska divizija, 7. SS divizija "Princ Eugen", 118. lovačka divizija, delovi 369. "Vražje" divizije)
- Italijanske snage (delovi divizija "Ferara", "Taurinenze", "Venecija")
- Bugarske snage (1. brdska divizija)
- Kvislinške jedinice (ustaše, domobrani, četnici)
Ukupno, preko 120.000 vojnika, uz podršku avijacije i teške artiljerije, stezalo je obruč oko 22.000 partizana, među kojima je bilo blizu 4.000 ranjenika i oko 1.000 obolelih od tifusa.[2] Teren, nepristupačne planine jugoistočne Bosne i severne Crne Gore, trebalo je da bude saveznik napadačima, pretvarajući se u smrtonosnu zamku za partizane. U ovom paklu, sudbina Treće udarne divizije i njenog legendarnog komandanta, Save Kovačevića, postala je srž jedne od najtragičnijih i najherojskijih epizoda celog rata.
Operativni plan Osovine i partizanski odgovor
Operacija "Švarc" bila je pažljivo planirana. Cilj je bio da se partizanske snage, locirane u trouglu Žabljak-Foča-Kolašin, opkole i unište. Nemci su se oslanjali na brzu motorizovanu pešadiju i brdske jedinice, koje su bile obučene za borbu u planinskim uslovima. Ključna strategija bila je formiranje više koncentričnih obruča, postepeno stežući mrežu oko partizanske grupacije. Avijacija je imala zadatak da bombarduje partizanske položaje i onemogući snabdevanje ili manevrisanje.
Međutim, Vrhovni štab NOVJ, predvođen Titom, nije bio pasivan. Iako u beznadežnoj situaciji, opkoljen i pod neprekidnim napadima, doneta je odluka da se iz obruča mora probiti. Prvobitni plan Vrhovnog štaba bio je proboj preko reke Tare, ali taj pokušaj je naišao na žestok otpor i neuspeh. Zatim je donesena sudbonosna odluka: proboj ka severozapadu, preko Sutjeske i Zelengore, u istočnu Bosnu. Taj pravac je izgledao najmanje branjiv, ali je vodio preko izuzetno teškog i surovog planinskog terena.
Partizanske snage, iako brojčano i tehnički inferiorne, imale su svoje adute:
- Visok moral i motivacija: Borili su se za opstanak i slobodu, svesni posledica zarobljavanja.
- Poznavanje terena: Mnogi borci su poticali iz tih krajeva.
- Taktička fleksibilnost: Partizanska doktrina gerilskog ratovanja, prilagođena planinskim uslovima.
- Iskustvo: Godine borbi su ih očvrsle i naučile neizvesnosti.
Glavni problem bila je Centralna bolnica, sa hiljadama ranjenika i tifusara, čija je evakuacija bila prioritet Vrhovnog štaba. To je znatno usporavalo kretanje i činilo partizansku grupaciju ranjivijom. Upravo je ta bolnica postala sudbinska veza sa Trećom udarnom divizijom.
Sastav i stanje partizanskih snaga
Glavnu operativnu grupu činilo je pet divizija:
- Prva proleterska divizija
- Druga proleterska divizija
- Treća udarna divizija
- Sedma banijska divizija
- Šesta lička divizija (koja se u toku borbi odvojila od glavnine)
Partizani su bili iscrpljeni, gladni, opterećeni ranjenicima i bolestima. Nedostajalo je municije, hrane, lekova. Nemačka avijacija ih je neprestano napadala, a topovska paljba tresla je planine. Uprkos svemu, duh borbe nije jenjavao.
"Mi smo se borili danima, bez hrane, vode, spavanja. Samo se čuo pucanj, bombe su padale. Znali smo da nema povlačenja. Iza nas je bila Sutjeska, ispred nas Nemci. Nismo imali izbora, morali smo napred." – Svedočenje preživelog borca.[3]
Treća udarna divizija: čelični zid i žrtva
Treća udarna divizija NOVJ, pod komandom Save Kovačevića, imala je u ovoj operaciji posebnu, herojsku i tragičnu ulogu. Njoj je dodeljen najteži i najodgovorniji zadatak: da štiti ranjenike i Centralnu bolnicu, te da obezbedi proboj kroz neprijateljski obruč u pravcu reke Sutjeske. Diviziju su činile proslavljene jedinice:
- Peta crnogorska proleterska brigada
- Deseta hercegovačka proleterska brigada
- Prva dalmatinska brigada
Ove brigade su imale dugogodišnje borbeno iskustvo, sakupljeno od prvih dana ustanka. Njihovi borci, mahom Crnogorci i Dalmatinci, bili su poznati po hrabrosti, upornosti i fanatičnoj odanosti.
Sava Kovačević: komandant sa srcem Crne Gore
Sava Kovačević (1903-1943) bio je ikona partizanskog pokreta, već za života legenda. Rođen u selu Nudolu kod Nikšića, u Crnoj Gori, bio je tipičan predstavnik tvrdoglavog, prkosnog crnogorskog gorštaka. Pre rata bio je šumarski radnik i aktivan član Komunističke partije Jugoslavije od 1925. godine. Prošao je kroz sve faze ilegalnog rada, hapšenja i proganjanja, što ga je samo očvrslo i učvrstilo u ideološkim uverenjima.
"Sava je bio čovek iz naroda, naš. Nije se krio, nije naređivao iz pozadine. Uvek je bio sa nama, u blatu, kiši, vatri. Kad bi on krenuo, znali smo da nema straha." – Svedočanstvo Vojina Nikolića, borca Pete crnogorske brigade.[4]
Sa početkom ustanka 1941. godine, Sava se odmah istakao kao hrabar borac i sposoban organizator. Brzo je napredovao u hijerarhiji, postajući jedan od najcenjenijih komandanata. Bio je poznat po svojoj ličnoj hrabrosti – uvek na čelu kolone, tamo gde je najžešće. Njegova harizma i direktan pristup borcima stvarali su nepokolebljiv moral u njegovim jedinicama.
Njegova figura, sa prepoznatljivom bradom i orlovskim pogledom, inspirisala je i ulivala strahopoštovanje. Ali, iznad svega, Sava Kovačević je bio poznat po svojoj nepokolebljivoj rešenosti da ne napusti ranjenike, smatrajući to svetim zadatkom.
Pakao obruča: borba za svaki pedalj
Tokom prve polovine juna 1943. godine, borbe su dostigle vrhunac. Partizanska grupacija je bila saterana na mali prostor, pod neprekidnom vatrom. Nemci su, podržani artiljerijom i avijacijom, stezali obruč sa svih strana. Posebno su bili žestoki napadi nemačke 7. SS divizije "Princ Eugen" i 1. brdske divizije, koje su bile obučene za borbu u planinskim uslovima.
Položaj treće divizije i centralne bolnice
Centralna bolnica, sa oko 4.000 ranjenika, nalazila se na obroncima planine Zelengore, oko sela Barice i Mrkalj Klada. Njenu zaštitu obezbeđivala je Treća divizija. U početku, Tito je pokušao proboj ka severoistoku, preko Tare, ali je taj pravac bio blokiran. Kada je doneta odluka da se krene ka severozapadu, preko Sutjeske, veći deo Prve i Druge proleterske divizije uspeo je da pređe reku, probijajući se kroz nemačke linije na Tjentištu.
Međutim, Treća divizija i ranjenici ostali su zaglavljeni u klancima Sutjeske, pod sve jačim pritiskom. Nemačke jedinice su pojačale napade, sa ciljem da ranjenike unište, a ostatak snaga likvidiraju. Teren je bio izuzetno težak – strme litice, duboki kanjoni, šume, nepristupačne visine. Kiša i hladnoća dodatno su iscrpljivale već iznurene borce i ranjenike.
Partizanski ranjenici čekaju proboj na Sutjesci, jun 1943. Njihova sudbina bila je u rukama Treće udarne divizije.
Krvava drama kod barica i mrkalj klade
U periodu od 9. do 13. juna, Treća udarna divizija vodila je očajničke borbe za zaštitu bolnice. Nemački pritisak je bio neizdrživ. Ranjeni su bili izloženi direktnoj artiljerijskoj i avijacijskoj vatri. Situacija je postala kritična kada je postalo jasno da je jedini preostali put za proboj preko reke Sutjeske, uzvodno, na sektorima koje su čvrsto držale nemačke jedinice.
Nije bilo moguće transportovati sve ranjenike. Doneta je najteža odluka u ratu – deo ranjenika, njih oko 2.000, morao je biti ostavljen. Bilo je to potresno iskustvo, koje je ostavilo duboke rane u svesti boraca. Nemačka naređenja su bila jasna: `keine Gefangenen!` (bez zarobljenika). Sudbina ovih ranjenika bila je zapečaćena. Većina ih je pobijena od strane nemačkih trupa.[5]
Preostalih oko 2.000 ranjenika, oni koji su mogli da hodaju ili su bili transportovani na nosilima i konjima, krenuli su u pravcu proboja, zaštićeni od Treće divizije. Put je vodio preko planinskih prevoja, pod neprekidnom paljbom, kroz zasede i minska polja.
Poslednji juriš: pogibija Save Kovačevića
Sudbonosni dan za Savu Kovačevića i Treću udarnu diviziju bio je 13. jun 1943. godine. Divizija je pokušavala da se probije iz obruča u pravcu sela Krekovi i Vrbničke kolibe, na severozapadnim padinama Zelengore. Očekivalo se da će tu naći najslabiju tačku nemačke odbrane, koju su držale jedinice 1. brdske divizije.
Međutim, Nemci su na tom sektoru postavili snažnu odbranu, utvrđenu mitraljeskim gnezdima i artiljerijom, sa dobro organizovanom paljbom iz zasede. Partizani su bili iscrpljeni, ali su morali dalje. Predstojala im je borba na život i smrt.
Trenutak odluke
U ranim jutarnjim časovima 13. juna, Treća divizija se našla pred nepremostivim preprekama. Nemačka vatra bila je žestoka, a proboj je stajao u mestu. Moral boraca je bio na izmaku snaga. U tom kritičnom trenutku, Sava Kovačević je, ne želeći da ustukne i ostavi ranjenike na milost i nemilost neprijatelju, doneo odluku da lično povede poslednji juriš.
"Napred, drugovi, za mnom! Ko ne umre od gladi, umreće od metka! Ali nećemo se predati!" – Reči koje se pripisuju Savi Kovačeviću pred njegov poslednji juriš.[6]
Ove reči, makar i legendarne, oslikavaju duh i očajničku rešenost komandanta. Okrenuo se svojim borcima, podigao pušku i krenuo napred, pozivajući ih da ga slede. Pridružio mu se komandant Peta crnogorska brigada, Milan Lalović, i politički komesar, Božo Ljumović, kao i veliki broj boraca.
Poslednji čin heroja
Na čelu svojih boraca, Sava Kovačević je jurio prema nemačkim položajima, ne obazirući se na kišu metaka koja je padala. Prvi put je pogođen u ruku, ali je nastavio da trči i puca. Zatim je pogođen drugi put, u grudi. Prema svedočenjima preživelih, pao je, ali je i dalje pokušavao da se podigne i nastavi sa komandom. Ubrzo nakon toga, treći, smrtonosni metak pogodio ga je u glavu.
Tako je, na obroncima Zelengore, u jurišu za slobodu i spas ranjenika, pao jedan od najvećih narodnih heroja Jugoslavije, Sava Kovačević. Bilo je to oko 15 časova 13. juna 1943. godine. Sa njim su tog dana pali i mnogi njegovi borci, uključujući i veći deo štaba divizije.
Smrt Save Kovačevića ostavila je dubok trag u srcima boraca. Bio je to strašan udarac, ali je istovremeno njegova žrtva postala simbol otpora i nepokolebljivosti. Njegovom pogibijom, Treća udarna divizija izgubila je svog neprikosnovenog vođu.
Ishod bitke i herojska žrtva treće divizije
Pogibija Save Kovačevića i masakr nad Trećom udarnom divizijom predstavljali su jednu od najtragičnijih epizoda Bitke na Sutjesci. Divizija je pretrpela katastrofalne gubitke. U samom proboju 13. juna, stotine boraca je poginulo, a među njima i gotovo celokupni divizijski štab. Procenjuje se da je Treća divizija izgubila preko 2.000 boraca na Sutjesci, što je bio ogroman procenat njenog sastava.[7]
Međutim, njihova žrtva nije bila uzaludna. Iako je Treća divizija gotovo uništena, njen herojski otpor i uporno držanje linije, kao i pokušaj proboja u kojem je poginuo Sava, vezali su znatne nemačke snage. Time je omogućeno da Glavna operativna grupa, predvođena Titom, izvede uspešan proboj kroz relativno slabije branjene sektore na severozapadu i, nakon prelaska Sutjeske, probije se u istočnu Bosnu.
- Strategijski uspeh NOVJ: Iako uz ogromne žrtve, Vrhovni štab i jezgro NOVJ su sačuvani, što je bio strateški neuspeh za sile Osovine koje su proglasile "čišćenje" prostora.
- Moralna pobeda: Opstanak NOVJ i Tita, uprkos neizmernom pritisku, podigao je moral među pristalicama otpora i pokazao neuništivost pokreta.
- Krvava cena: Bitka kod Sutjeske ostaje jedna od najkrvavijih operacija Drugog svetskog rata. Partizani su izgubili oko 7.500 boraca, što je činilo trećinu celokupnog ljudstva.[8]
- Sudbina ranjenika: Preostali ranjenici, za koje se Treća divizija herojski borila, uspeli su da se probiju zajedno sa glavninom snaga, preživljavajući dalji put kroz pakao Zelengore i Bosne.
Posleratni odjek i istorijska ocena
Bitka na Sutjesci postala je simbol borbe za slobodu i preživljavanje. Ona je dokazala sposobnost NOVJ da se bori i opstane i u najtežim uslovima, protiv višestruko nadmoćnijeg neprijatelja. Sava Kovačević je posthumno proglašen Narodnim herojem Jugoslavije, i postao je jedna od najupečatljivijih figura partizanskog panteona. Njegovo ime, zajedno sa imenom Sutjeske, ušlo je u legendu, književnost, film i narodno sećanje.
Spomenici, škole, ulice i brigade nosile su njegovo ime. Film "Sutjeska" iz 1973. godine, sa Ričardom Bartonom u ulozi Tita i Ljuba Tadića kao Savom, dočarao je dramatiku ovih događaja široj publici. Njegova žrtva je interpretirana kao krajnji izraz samopregora i požrtvovanja za viši cilj – slobodu naroda i zaštitu ranjenika.
I danas, kada se sagledavaju istorijske činjenice, uloga Treće udarne divizije i Save Kovačevića u Bici na Sutjesci ostaje neizbrisiva. Njihova spremnost na ultimativnu žrtvu, suprotstavljanje nadmoćnijoj sili u nemogućim uslovima, ključno je doprinela preživljavanju Vrhovnog štaba i nastavku oružane borbe, koja će na kraju dovesti do oslobođenja Jugoslavije. Priča o Savi i Trećoj diviziji nije samo priča o vojnom sukobu, već o dubokoj ljudskoj drami, herojskoj izdržljivosti i nepokolebljivoj veri u pobedu pravde.
Fusnote
Reference
- Đurić, Ljubo. Bitka na Sutjesci. Vojnoizdavački zavod, Beograd, 1969.
- Krivokapić, Milivoje. Sava Kovačević. Prosveta, Beograd, 1972.
- Popović, Jovo. Sava Kovačević: Život i djelo. Beograd, 1982.
- Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda, tom II, knj. 9. Vojnoistorijski institut, Beograd, 1954.
- Sutjeska, zbornik radova. Vojnoistorijski institut, Beograd, 1980.
- Jovanović, Radoje. Borbe u dolini Sutjeske 1943. Vojnoizdavački zavod, Beograd, 1962.
- Wikipedia. Bitka na Sutjesci. wikipedia.org (pristupljeno jun 2024.)
- Wikipedia. Sava Kovačević. wikipedia.org (pristupljeno jun 2024.)
