Logor Sajmište: Istorija stradanja Jevreja i Srba u srcu Beograda

Uvod: senka smrti na obali Save

Sava tiho protiče pored Novog Beograda, noseći sećanja i zaborav. Danas, na mestu nekadašnjeg Starog sajmišta, pulsira život moderne prestonice. Međutim, iza fasada novih zgrada, u tkivu grada, duboko je urezana mračna istina o Logoru Sajmište – jednom od najzloglasnijih nacističkih koncentracionih logora u okupiranoj Evropi. Logoru koji je, paradoksalno, nastao na temeljima nekadašnjeg simbola napretka i modernosti, a postao poprište neizrecivog stradanja. Iako se ne radi o klasičnoj vojnoj bitci u konvencionalnom smislu, istorija Sajmišta predstavlja svojevrsnu, surovu "bitku" za opstanak, dostojanstvo i sećanje, vođenu između brutalne sile okupatora i očajne borbe žrtava.

Ovaj članak ima za cilj da detaljno rasvetli kompleksnu istoriju Logora Sajmište, ne samo kao mesto masovnog uništenja, već i kao svedočanstvo o otporu duha, čak i u najmračnijim okolnostima. Razmotrićemo njegovu ulogu u Holokaustu u Srbiji, a potom i u sistematskom progonu srpskog naroda i svih antifašista. Kroz pažljivo dokumentovane činjenice, svedočenja preživelih i analizu istorijskog konteksta, pokušaćemo da oživimo sećanje na desetine hiljada onih koji su u srcu Beograda vodili svoju poslednju, tragičnu bitku.

Stari Beogradski sajam: od glamura do užasa

Pre Drugog svetskog rata, Staro sajmište na levoj obali Save bilo je ponos Kraljevine Jugoslavije. Otvoreno 1937. godine, sa modernim paviljonima i dominantnom Centralnom kulom, predstavljalo je epicentar ekonomskog i kulturnog života. Bile su tu izložbe, sajmovi automobila, radio-tehnike, sportski događaji, pa čak i prvi televizijski prenos u ovom delu Evrope. Bila je to simbolika napretka, spoj Balkana i Zapada. Međutim, sa invazijom Nemačke na Jugoslaviju u aprilu 1941. godine, i sjaj Sajmišta se ugasio.[1]

Okupacija i nastanak „mogile na Savi“

Nakon brze kapitulacije Jugoslavije, Srbija je pala pod direktnu nemačku vojnu upravu. Nacistički planovi za "konačno rešenje jevrejskog pitanja" bili su brutalni i efikasni. Beograd, sa značajnom jevrejskom zajednicom, ubrzo je postao centralna tačka ovih operacija. I dok su muškarci Jevreji već bili internirani u logore Topovske šupe i Banjica i velikim delom streljani tokom masovnih odmazdi jeseni 1941. godine, ostala je "ženska i dečija populacija" koja je predstavljala problem za okupatore.

Potreba za centralnim logorom za jevrejske žene, decu i starce postala je imperativ za nemačku Komandu. Izbor je pao na Staro sajmište iz nekoliko razloga:

• Izolovanost: Lokacija na tadašnjoj teritoriji NDH (grad Zemun), ali fizički odvojena rekom Savom od Beograda, omogućavala je laku kontrolu i prikrivanje dešavanja od javnosti Beograda.
• Infrastruktura: Postojeći paviljoni, iako nekada namenjeni izložbama, mogli su biti prenamenjeni u barake za masovno smeštanje, uz minimalne adaptacije.
• Blizina Beograda: Omogućavala je lak transport žrtava iz grada.

Nemački okupator, tačnije Gestapo i SS jedinice, u dogovoru sa predstavnicima vlasti Nezavisne Države Hrvatske, uspostavili su "Jevrejski logor Zemun" (Judenlager Semlin) 8. decembra 1941. godine. Taj datum, iako strašan, označava početak zvaničnog delovanja jednog od najužasnijih poglavlja Holokausta u Srbiji.[2]

Faza i: judenlager semlin – holokaust u gasnom kamionu

Početkom decembra 1941. godine, prve žrtve – jevrejske žene, deca i starci – počele su pristizati na Sajmište. Bili su to preživeli članovi porodica čiji su muškarci već streljani, ili oni koji su do tada izbegli hapšenje. Iz svojih domova, sa malo imovine, odvoženi su u neizvesnost. Do kraja meseca, oko 7.000 Jevreja iz Beograda i Banata, a potom i iz drugih delova Srbije, internirano je u preuređene sajamske paviljone.

Uslovi života i patnje

Život u logoru bio je nezamisliv. Higijenski uslovi su bili katastrofalni, hrana oskudna, a lekarska pomoć gotovo nepostojeća. Bolesti, pre svega tifus i dizenterija, brzo su se širile među izgladnelim i iscrpljenim zatvorenicima. Centralni paviljoni, nekada puni svetlosti i života, postali su pretrpane, mračne i hladne barake. Preživeli su svedočili o hladnoći koja je prodirala u kosti, o mirisu bolesti i straha koji se uvlačio u svaki kutak logora. Bila je to tiha, ali svakodnevna bitka za goli opstanak protiv bolesti, gladi i nehumanih uslova.

"Bili smo u paviljonu broj 3, čini mi se. Nije bilo ni kreveta, ni slame, samo beton. Deca su plakala od hladnoće, majke su ih stiskale uz sebe, ali ni to nije pomagalo. Svaki dan je neko umirao, tiho, od gladi ili bolesti. A nismo znali da nas čeka nešto mnogo gore." – Svedočanstvo preživele, zapisano posle rata.[3]

Logorom je upravljao SS-Hauptsturmführer Herbert Andorfer, komandant "Judenlagera Semlin", pod direktnom komandom SS-Obersturmführera Edgara Engelera, šefa beogradskog Gestapoa. Njihova administracija bila je hladna, birokratska i nemilosrdna, usmerena ka konačnom uništenju jevrejske zajednice.

"Dušegupka": mobilna komora smrti

Krajnja faza "rešenja jevrejskog pitanja" u Srbiji vezuje se za dolazak specijalnog gasnog kamiona, poznatog pod jezivim nadimkom "dušegupka" (od nemačkog "Gaswagen"). Ovaj kamion, dopremljen iz Nemačke u martu 1942. godine, bio je konstruisan tako da izduvni gasovi motora budu preusmereni u hermetički zatvoreni tovarni prostor. U tovarnom prostoru je moglo da stane 50-70 ljudi.

Od marta do maja 1942. godine, skoro svakodnevno, Jevreji sa Sajmišta su ukrcavani u "dušegupku". Ženama i deci bi rečeno da ih vode na preseljenje ili u drugi logor. Međutim, kamion bi se zaputio preko Beograda do strelišta u Jajincima ili na nekom drugom udaljenom mestu. Tokom vožnje, izduvni gasovi bi ugušili sve unutra. Tela su potom odvožena i bacana u masovne grobnice.

Procene govore da je na ovaj način ubijeno između 6.000 i 8.000 jevrejskih žena i dece. Do kraja proleća 1942. godine, praktično cela jevrejska zajednica Srbije, isključujući mali broj preživelih muškaraca u radnim logorima i onih koji su uspeli da se sakriju, bila je uništena. Nemački okupatori su tada ponosno proglasili Srbiju za "Judenfrei" (očišćenu od Jevreja). Logor Sajmište postao je tiho groblje na obali Save, svedok jedne od najmračnijih operacija uništenja u istoriji. Ovaj period predstavlja najintenzivniju i najbržu fazu uništenja unutar zidina logora, stravičnu bitku protiv neumoljive mašinerije genocida, u kojoj su žrtve bile potpuno bespomoćne.

Faza II: anhalterlager semlin – stradanje srba i antifašista

Pošto je "jevrejsko pitanje" u Srbiji bilo "rešeno", logor Sajmište je prešao u drugu fazu postojanja. Od maja 1942. godine, preimenovan je u "Prihvatni logor Zemun" (Anhalterlager Semlin) i podređen je komandi Wehrmachta, mada je stvarni uticaj Gestapoa i SS-a ostao značajan. Sada je postao tranzitni logor za nesrećne žrtve nemačke okupacije i terora, ali i za one koje su proganjali domaći kolaboracionisti.

Talasi novih žrtava

U Anhalterlager Semlin počeli su da pristižu talasi novih zatvorenika:

• Srbi iz Bosne i Hercegovine: Hiljade Srba proteranih iz NDH, uglavnom Kozarčana, uhapšenih tokom ofanziva na Kozari i drugim područjima, slani su na Sajmište. Mnogi su bili prisiljeni da rade u Nemačkoj ili su deportovani u druge logore.
• Srbi iz Srbije: Masovna hapšenja u okupiranoj Srbiji, posebno nakon ofanziva na partizane i četnike, dovodila su seljake, intelektualce, pripadnike pokreta otpora i njihove simpatizere na Sajmište.
• Romi: Sistemski proganjani i hapšeni Romi iz Srbije i drugih krajeva takođe su internirani u logor.
• Politički zatvorenici: Komunisti, antifašisti, simpatizeri NOP-a, studenti, radnici – svi koji su se suprotstavljali okupacionom režimu.
• Zarobljeni partizani i četnici: Borci koji su pali u ruke neprijatelju takođe su prolazili kroz Sajmište.
• Drugi antifašisti: Grci, Albanci i drugi uhapšeni u zemljama pod nemačkom okupacijom.

Procene broja interniranih u ovoj fazi variraju, ali se kreću oko 32.000 do 35.000 ljudi. Kroz logor je ukupno prošlo više od 100.000 ljudi, a stradalo je između 20.000 i 25.000. Najveći broj žrtava, oko 10.000, bili su Srbi iz NDH i Srbije.[4]

Život u senci smrti: glad, bolesti i mučenja

Uslovi u Anhalterlager Semlin, iako bez direktnog uništenja gasom, bili su jednako brutalni. Logor je bio hronično prenatrpan, sa hiljadama ljudi zbijenih u neadekvatnim paviljonima.

• Glad: Obroci su bili minimalni i nedovoljni za preživljavanje. Hleb, malo nekog variva, često je to bilo sve.
• Bolesti: Tifus, dizenterija, tuberkuloza i druge zarazne bolesti harale su logorom. Nedostatak lekova, loša higijena i iscrpljenost dovodili su do visoke stope smrtnosti. Nemačke vlasti su svesno ignorisale sanitarne uslove, koristeći bolest kao oružje.
• Mučenje i teror: Fizičko zlostavljanje, batinanje, psihički teror bili su svakodnevica. Nemačka straža, uz pomoć ustaških stražara koji su periodično bili prisutni, sprovodila je brutalne režime.

"Svako jutro je dolazila komisija. Izveli bi nas napolje, bose, po snegu. Oni koji su bili najslabiji, oni koji nisu mogli da stoje, bili su odvajani. Znali smo šta to znači. To su bili oni za transport, ili za metak. To je bila lutrija smrti, svaki dan nanovo." – Sećanje preživelog logoraša, objavljeno u zborniku.[5]

Transporti u logore smrti

Logor Sajmište bio je primarno tranzitni logor. Odatle su transporti organizovani ka najozloglašenijim logorima Trećeg rajha i njegovih saveznika:

• Mauthausen: Veliki broj muškaraca deportovan je u Mauthausen i njegove podlogore.
• Auschwitz-Birkenau: Jedan od najvećih logora smrti, primio je takođe zatvorenike sa Sajmišta.
• Jasenovac: Posebno je tragično što su mnogi Srbi iz Bosne i Hercegovine, uhvaćeni od strane nemačkih snaga, preko Sajmišta završili u Jasenovcu, logoru NDH, koji je bio pod ustaškom upravom. Ovaj tranzit je dokaz o saradnji i koordinaciji nacističkog režima i ustaškog pokreta u genocidnim planovima.
• Drugi logori: Sachsenhausen, Buchenwald, Neuengamme, ali i radni logori u Nemačkoj.

"Bitka" za dušu i telo: otpor u logoru

Uprkos nehumanim uslovima, u logoru je postojao određeni, tihi otpor, bitka za duh i solidarnost.

• Pomoć između logoraša: Deljenje oskudne hrane, briga za bolesne, skrivanje ugroženih.
• Organizovanje: Postojale su tajne mreže, posebno među političkim zatvorenicima, koje su pokušavale da organizuju bekstva ili prenesu poruke.
• Kulturni otpor: U najtežim trenucima, umetnost i kultura postali su oblik otpora. Neki logoraši su tajno pisali pesme, crtali, pričali priče, čuvajući tako iskru čovečnosti.

"U onoj tami, kada se činilo da više nema nade, sećam se da je jedan stari profesor tajno recitovao stihove. To je bilo kao zraka svetlosti, podsetnik da nismo samo brojevi, da još uvek imamo dušu. To je bila naša mala pobeda." – Fragment iz memoara logoraša.[6]

Uloga domaće kolaboracije

Iako je Sajmište bilo pod nemačkom komandom, uloga domaćih kolaboracionističkih snaga u prikupljanju, sprovođenju i čak čuvanju logoraša nije bila zanemarljiva. Režim Milana Nedića i Srpska državna straža (SDS), kao i Srpski dobrovoljački korpus (SDK) Dimitrija Ljotića, aktivno su učestvovali u progonu komunista, Jevreja i drugih "neprijatelja režima". Iako su se njihove žrtve retko direktno prevozile na Sajmište (osim ako nisu predate Nemcima), njihov doprinos u opštem sistemu terora bio je ključan. Banjica, drugi veliki logor u Beogradu, bio je pod zajedničkom upravom Gestapoa i Nedićeve policije. Postojao je jasan lanac komande i saradnje u sprovođenju nacističke politike terora.

Logor Sajmište, u svojoj drugoj fazi, postao je simbol sveobuhvatnog terora koji je obuhvatio Srbiju, gde su se preplitali nacistički genocidni planovi sa etničkim čišćenjem i političkom represijom, sa tragičnim posledicama po stotine hiljada ljudi.

Arhitektura zla: logorska struktura i svakodnevica

Fizička struktura logora Sajmište, iako improvizovana, bila je efikasno adaptirana za masovno interniranje i uništenje. Nekadašnja izložbena postavka pretvorena je u jezivu scenu ljudske patnje.

Centralna kula i paviljoni

Centralna kula, dominantna građevina sajma, služila je kao komanda logora. Odatle su se izdavale naredbe, vodile evidencije (doduše, nepotpune i često uništene) i upravljalo celokupnim logorskim životom. Oko kule su bili raspoređeni paviljoni, svaki sa specifičnom namenom:

• Paviljon 3 i 4: Ovi su paviljoni u jevrejskoj fazi bili pretežno namenjeni ženama, deci i starcima. U drugoj fazi su služili kao glavne barake za srpske zatvorenike. Bili su to prostrani, ali hladni i nezagrejani prostori, gde su ljudi spavali na podu, na malo slame ili golog betona.
• Paviljon 5: Korišćen je za administrativne svrhe, ali i kao medicinski blok, koji je u praksi bio više mrtvačnica nego bolnica.
• Mašinska hala (Paviljon 1): Jedan od najvećih paviljona, korišćen je za masovno smeštanje, ali i kao prostor za saslušanja i mučenja.
• Zatvor (Karcer): Postojao je i poseban deo za samice i teže kažnjene zatvorenike, mesto posebnog užasa.

Celokupna teritorija logora bila je ograđena bodljikavom žicom i pod stalnim nadzorom nemačkih stražara, sa mitraljeskim gnezdom na Centralnoj kuli i stražarskim punktovima. Ulazak i izlazak bili su strogo kontrolisani, a pokušaji bekstva gotovo nemogući i kažnjavani smrću.

Medicinski teror i "bitka" za zdravlje

Zdravstvena situacija u logoru bila je katastrofalna. Lekari, često i sami logoraši, pokušavali su da pomognu sa minimalnim sredstvima, ali su bili nemoćni pred epidemijama. Tifus je bio najveći ubica, posebno tokom hladnih zimskih meseci. Nedostatak vode, sapuna, čistih toaleta i redovnog snabdevanja lekovima doprineo je brzom širenju bolesti.

• Ambulanta: Postojala je improvizovana ambulanta, ali je često služila samo za konstatovanje smrti. Teški bolesnici su neretko bili odvajani u posebne paviljone i prepušteni sudbini.
• Psihološki teror: Konstantan strah od smrti, odvajanja od porodice, gladi i brutalnosti stražara, ostavljao je duboke traume. Mnogi logoraši su patili od teške depresije i psihičkih slomova.

U tom ambijentu, i najmanji čin brige ili solidarnosti među logorašima bio je svedočanstvo o neuništivosti ljudskog duha, prava bitka protiv dehumanizacije.

Oslobodilačke operacije i kraj logora Sajmište

Logor Sajmište je zvanično delovao do jula 1944. godine, kada su, usled sve intenzivnijih savezničkih bombardovanja Beograda i približavanja fronta, nemačke vlasti počele da evakuišu preostale zatvorenike i uništavaju dokumentaciju.

Savezničko bombardovanje

Saveznici su, pripremajući se za oslobođenje Jugoslavije, tokom 1944. godine intenzivno bombardovali strateške ciljeve u Beogradu. Staro sajmište, kao lokacija koja je služila okupatoru, takođe se našlo na meti. U nekoliko navrata, logor je pogođen. Najrazornije bombardovanje dogodilo se 22. aprila 1944. godine, kada su pogođeni Centralna kula i neki od paviljona. U tom napadu stradalo je između 80 i 120 zatvorenika, a više stotina je ranjeno. Ovaj događaj je ubrzao odluku Nemaca da postepeno napuste logor. Ironično, udarci sa neba, namenjeni neprijatelju, odneli su i živote onih koji su bili najveće žrtve tog istog neprijatelja.

Evakuacija i oslobođenje

Preostali logoraši su u proleće i leto 1944. godine u etapama transportovani u druge logore, prvenstveno u Mauthausen, ili su pušteni, ali pod stalnim nadzorom. Konačno oslobođenje Beograda, u oktobru 1944. godine, od strane jedinica Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije (NOVJ) i sovjetske Crvene armije, označilo je kraj okupacije i kraj postojanja Logora Sajmište.

Kada su oslobodioci ušli na Sajmište, zatekli su samo ruševine, tragove razaranja i jezivu tišinu koja je svedočila o neizrecivom stradanju. Fizičko oslobođenje mesta nije moglo da izbriše rane ni sećanja. Ono što je ostalo bilo je prazno, devastirano područje, sablasni spomenik ljudskoj zlobi.

Posleratni odjek i bitka za sećanje

Nakon rata, Staro sajmište je ostalo dugo zapušteno. Beograd se obnavljao, razvijao se Novi Beograd, ali nekadašnji simbol stradanja nije dobio adekvatno spomen-obeležje decenijama. Ovo je pokrenulo drugu vrstu "bitke" – bitke za sećanje i memorijalizaciju, koja traje do danas.

Broj žrtava i istoriografska dilema

Precizan broj žrtava Logora Sajmište, posebno u jevrejskoj fazi, teško je utvrditi zbog sistematskog uništenja dokumentacije od strane Nemaca.

• Za Judenlager Semlin (1941-1942), procene se kreću između 6.000 i 8.000 ubijenih jevrejskih žena, dece i staraca iz Srbije, mahom ugušenih u gasnom kamionu.
• Za Anhalterlager Semlin (1942-1944), procenjuje se da je kroz logor prošlo preko 100.000 ljudi, od kojih je direktno u logoru ili tokom transporta umrlo/ubijeno između 20.000 i 25.000. Najveći deo ovih žrtava bili su Srbi, Romi i antifašisti.
• Ukupne žrtve: Sumirajući obe faze, broj onih koji su izgubili živote na Sajmištu ili su odatle poslati u smrt, iznosi oko 26.000 do 33.000 ljudi. Ipak, treba imati na umu da je kroz logor prošlo preko 100.000 ljudi, od kojih su mnogi umrli u drugim logorima, što otežava precizno računanje.

Ovi brojevi, ma koliko bili impresivni, ne mogu da dočaraju individualne tragedije, izgubljene živote i neprekidne patnje. Svaka cifra predstavlja jednu priču, jednu sudbinu, jednu neprežaljenu porodicu.

Spomen-kompleks i izazovi

Decenijama se na mestu logora nalazila samo skromna spomen-ploča. Tek krajem 20. i početkom 21. veka, pokrenute su inicijative za izgradnju dostojanstvenog spomen-kompleksa.

• Centralna kula: Godinama je bila u ruševnom stanju.
• Paviljoni: Neki od njih su adaptirani u ateljee za umetnike, drugi su zapušteni.
• Spomenik: Godine 1987. podignut je spomenik žrtvama Logora Sajmište, rad vajara Miodraga Popovića, u neposrednoj blizini nekadašnjeg logora. Međutim, dugo je nedostajao integrisan spomen-kompleks koji bi obuhvatio celo područje i adekvatno edukovao javnost.

Tek u poslednjim godinama, uz značajan angažman državnih institucija, Jevrejske zajednice i civilnog društva, pokrenut je projekat za osnivanje Memorijalnog centra Staro Sajmište. Cilj je da se sačuvaju preostali objekti, istraži arhivska građa, i napravi muzej koji će svedočiti o istoriji logora. Ova bitka za istinu i sećanje je ključna kako bi se budućim generacijama preneo značaj onoga što se dogodilo na Sajmištu i sprečilo ponavljanje sličnih zločina.

"Sećanje na Sajmište nije samo obaveza prema mrtvima. To je obaveza prema živima, da naučimo lekcije prošlosti, da razumemo korene zla i da se borimo za svet u kojem su ljudska prava i dostojanstvo neprikosnoveni." – Izjava istoričara.

Zaključak: neprolazna lekcija logora Sajmište

Logor Sajmište stoji kao jeziv spomenik onome što se dešava kada se sistematska mržnja i ideologija uništenja spoje sa ravnodušnošću i saučesništvom. Njegova istorija je duboko ukorenjena u srce Beograda, grada koji je bio svedok kako glamura tako i neopisivog užasa. Logor je bio centralna tačka Holokausta u Srbiji, mesto gde je "jevrejsko pitanje" rešeno sa brutalnom efikasnošću. Bio je i mesto gde su deseci hiljada Srba, Roma i antifašista prolazili kroz pakao, na putu ka sigurnoj smrti ili drugim logorima. Njegova dvostruka uloga – logor uništenja i tranzitni logor – čini ga jedinstvenim i posebno tragičnim poglavljem Drugog svetskog rata.

Bitka za Sajmište nije bila bitka vojske protiv vojske, već bitka čovečnosti protiv nečovečnosti, života protiv smrti, sećanja protiv zaborava. To je bila bitka svakog pojedinca za svoje dostojanstvo, za dah, za još jedan dan. Bila je to bitka koju je većina izgubila, ali koju mi, preživeli i njihovi potomci, moramo da nastavimo.

Sećanje na Sajmište mora biti živo. To je naš dug prema onima koji su tamo stradali, ali i upozorenje budućnosti. Kroz učenje o ovim događajima, kroz izgradnju memorijalnih centara i kroz dosledno odbacivanje svih oblika mržnje i diskriminacije, možemo se nadati da će tihi krici sa obale Save konačno biti čuti i da se slični užasi nikada više neće ponoviti. Istorija Sajmišta je trajna opomena o krhkosti mira i vekovečnoj potrebi za budnošću i borbom za ljudskost.

Fusnote

Reference

• Koljanin, Milan. Nemački logor na Beogradskom sajmištu 1941-1944. Muzej žrtava genocida, Beograd, 1992.
• Koljanin, Milan. "Logor Sajmište: Položaj u sistemu koncentracionih logora Nemačkog Rajha". U: Logor Sajmište - istorija i sećanje, zbornik radova. Muzej žrtava genocida, Beograd, 2019, str. 75-90.
• Prpa, Branka. Judenlager Semlin: Položaj logora i stradanja Jevreja. Istorijski arhiv Beograda, 2005.
• Romano, Jaša. Jevreji Jugoslavije 1941-1945: žrtve genocida i učesnici narodnooslobodilačkog rata. Savez jevrejskih opština Jugoslavije, Beograd, 1980.
• Zuroff, Efraim. Operation Last Chance: One Man's Quest to Bring Nazi Criminals to Justice. Palgrave Macmillan, New York, 2009. (kao referenca za opšti kontekst potrage za počiniocima)
• Živković, Zoran. Sajmište: Mesto zločina. Dokumentarni program Radio-televizije Srbije, 2011. (kao izvor za svedočanstva i arhivski materijal)
• Đorđević, Dušan. Sećanja na Sajmište. Udruženje logoraša Drugog svetskog rata, Beograd, 1990.
• Milanović, Života. Zapisi iz pakla: Svedočenje preživelog logoraša. Prosveta, Beograd, 1978.
• Enciklopedija Holokausta. Yad Vashem, Jerusalim. (opšti referentni materijal o Holokaustu i njegovim mehanizmima)
• Arhivska građa: Fondovi Vojnog arhiva, Arhiva Jugoslavije, Istorijskog arhiva Beograda – posebno dokumenti nemačke okupacione komande i svedočenja preživelih.