Zima 1942. godine u Novom Sadu bila je okrutna, ne samo zbog neumoljivog sibirskog mraza koji je okovao Dunav debelim slojem leda, već i zbog hladnokrvne brutalnosti koja se spustila na grad. Između 21. i 23. januara, pod lažnim izgovorom borbe protiv partizana, mađarske okupacione snage su izvršile nezapamćen pogrom nad nedužnim stanovništvom, poznat kao Novosadska racija. Taj tragičan događaj predstavlja jednu od najcrnjih stranica istorije Bačke i svedočanstvo o bestijalnosti fašističke ideologije.
Bačka pod okupacijom: uvod u tragediju
Nakon brze kapitulacije Kraljevine Jugoslavije u aprilu 1941. godine, Bačka, deo Vojvodine sa većinskim srpskim, jevrejskim, mađarskim, nemačkim i drugim stanovništvom, pripojena je Mađarskoj. Mađarska je, pod vođstvom regenta Miklósa Horthyja, bila saveznik Sila osovine i iskoristila je raspad Jugoslavije za ostvarenje svojih revizionističkih ciljeva. Okupaciona vlast je odmah počela sa sprovođenjem politike mađarizacije i represije, naročito prema srpskom i jevrejskom stanovništvu.[1]
Ubrzo su usledile deportacije, internacije i progoni, a sloboda izražavanja i okupljanja je ukinuta. Ipak, ti rani oblici represije bili su samo uvertira u ono što će uslediti. Otpor okupatoru, iako sporadičan i uglavnom organizovan od strane preostalih jugoslovenskih komunista, služio je kao izgovor mađarskim vlastima za masovne "mere čišćenja".
Zaleđeni Dunav: simbol nadolazeće zime užasa
Novi Sad, multietnički centar Bačke, bio je pod posebnom prismotrom. Kao grad bogate istorije i kulture, sa značajnom srpskom i jevrejskom zajednicom, percipiran je kao centar potencijalnog otpora. Zima 1941/42. donela je rekordno niske temperature. Dunav je bio potpuno zaleđen, stvarajući sablasnu, ali istovremeno i simboličnu scenu za predstojeće događaje.
Planiranje i izgovor za genocid
Povod za raciju bio je navodni ustanak i akcije partizana u oblasti Šajkaške, ruralnog regiona jugoistočno od Novog Sada. Iako su u Šajkaškoj zaista postojali manji gerilski odredi, njihova snaga i domet bili su minimalni. Mađarske vlasti, međutim, iskoristile su te sporadične akcije kao savršen izgovor za temeljno "čišćenje" teritorije od svih "nelojalnih elemenata".
Ključni akteri i komandna struktura
Odluka o sprovođenju racije doneta je na najvišem nivou mađarske vojne i političke hijerarhije. Glavni inicijatori i komandanti bili su:
- General Ferenc Feketehalmy-Czeydner, komandant 5. korpusa, zadužen za okupiranu Bačku. On je bio glavni planer i organizator racije.
- General Gusztáv Jány, vrhovni komandant Treće mađarske armije.
- Pukovnik József Grassy, komandant Novosadskog vojnog okruga. On je bio direktno odgovoran za sprovođenje racije u Novom Sadu.
- Kapetan Márton Zöldi, komandant žandarmerije, poznat po svojoj brutalnosti.
Plan operacije, iako predstavljen kao borba protiv pobunjenika, bio je od samog početka usmeren na zastrašivanje i fizičku eliminaciju srpskog i jevrejskog stanovništva. Predviđeno je bilo detaljno pretraživanje kuća, legitimisanje, hapšenje i, u mnogim slučajevima, momentalno streljanje.
Krvava hronologija: racija u šajkaškoj i ulazak u Novi Sad
Racija je započeta u Šajkaškoj oblasti početkom januara 1942. godine. Mađarske snage, sastavljene od vojske, žandarmerije i lokalnih fašističkih dobrovoljaca, opkolile su sela poput Žablja, Đurđeva, Gospođinaca i Čuruga. Pod izgovorom potrage za oružjem i partizanima, vršili su masovna hapšenja, premlaćivanja i streljanja. Hiljade ljudi je ubijeno, a njihova tela često bacana u Tisu.[2] Surovost akcija u Šajkaškoj bila je generalna proba za još veći pokolj koji će uslediti u Novom Sadu.
Novi Sad pod opsadom: 21-23. januar 1942.
Sreda, 21. januar 1942. Jutro je svanulo obavijeno gustom maglom i ledenom tišinom. Snage mađarske vojske i žandarmerije, ojačane policijskim jedinicama, opkolile su Novi Sad. Ulice su blokirane, a telefonske i poštanske veze prekinute. Uveden je policijski čas. Stanovništvo je obavešteno da mora da ostane u svojim domovima i da se pripremi za legitimisanje. Počela su metodična pretresanja kuća, zgradu po zgradu, ulicu po ulicu. Ljudi su izvođeni iz stanova, često samo u kućnoj odeći, i okupljani na trgovima i javnim mestima.
Četvrtak, 22. januar 1942. Drugi dan racije doneo je eskalaciju nasilja. Masovna hapšenja su se nastavila, ali je sve veći broj ljudi streljan na licu mesta, bez ikakvog suđenja. Posebno su na meti bili Srbi i Jevreji, uključujući žene, decu i starce. Skupljene grupe građana su pod oružanom pratnjom vođene ka Dunavu. Put do reke bio je popločan strahom i mukom, a svedoci su opisivali jezive scene.
"Gledala sam kako ljude izdvajaju iz kolone, kako im naređuju da se skinu. Čuli su se rafali, pa prigušeni krici, a onda bi telima prekrili led. U strahu sam okretala glavu, ali zvukovi su mi se urezali u pamćenje," svedočila je jedna preživela.[3]
Na zaleđenoj obali Dunava, kod Štranda i u ulici cara Dušana, uspostavljena su stratišta. Žrtve su primoravane da se skinu do donjeg veša, a zatim su, u grupama, streljane rafalima iz mitraljeza. Njihova tela su potom bacana u rupe probijene u ledu Dunava, gde ih je hladna voda brzo odnela pod površinu.
Petak, 23. januar 1942. Poslednji dan Novosadske racije bio je kulminacija užasa. Pokolj na Dunavu je nastavljen nesmanjenom žestinom. Po naređenju pukovnika Grassyja i kapetana Zöldija, streljanja su se odvijala sistematično i bez ikakvog obzira prema polu ili starosti žrtava. Broj ubijenih je dostigao svoj vrhunac. Mađarski vojnici i žandarmi su pokazali neverovatnu brutalnost, ne ostavljajući svedoke, niti štedeći bilo koga.
Spomenik "Porodica" na novosadskom keju, posvećen žrtvama racije.
Popodne 23. januara, racija je naglo prekinuta. Pretpostavlja se da su do mađarske vlade stigli izveštaji o razmerama zločina i mogućim međunarodnim osudama, ili je jednostavno cilj "čišćenja" bio ispunjen. Za sobom su ostavili pustoš, uništene porodice i hiljade beživotnih tela pod zaleđenim Dunavom.
Broj žrtava i struktura pogroma
Tačan broj žrtava Novosadske racije teško je precizno utvrditi, jer su tela mnogih nestalih ostala zauvek pod ledom Dunava, a okupacione vlasti su prikrivale istinu. Procene se kreću od 3.000 do preko 4.000 ubijenih u celoj Bačkoj tokom januarske racije, od čega je u Novom Sadu stradalo:
- Više od 1.200 građana, prema najčešćim procenama.[4]
- Srbi: Oko 800 žrtava.
- Jevreji: Oko 400 žrtava.
- Romi: Nešto manji, ali i dalje značajan broj žrtava.
Pored toga, među žrtvama je bilo i Hrvata, Rusina i Mađara koji su se protivili režimu ili su se slučajno zatekli na pogrešnom mestu. Struktura žrtava jasno pokazuje da racija nije bila usmerena na partizane, već na etničko i versko čišćenje. Veliki broj žena, dece i starijih osoba među ubijenima potvrđuje genocidni karakter ovog zločina.
Posledice i posleratna pravda
Vest o Novosadskoj raciji brzo se proširila uprkos pokušajima cenzure. Događaj je izazvao šok i zgražavanje u neutralnim zemljama, pa čak i unutar krugova samog Horthyjevog režima, koji je pokušao da se ogradi od najbrutalnijih aktera. Međunarodni pritisak doveo je do formalne istrage mađarskih vlasti, ali su glavni vinovnici, Feketehalmy-Czeydner, Grassy i Zöldi, prvobitno oslobođeni ili su se sklonili.
Suđenja i kazne
Nakon Drugog svetskog rata, pravda je sustigla organizatore i izvršioce racije.
- Feketehalmy-Czeydner, Grassy i Zöldi su 1946. godine izručeni Jugoslaviji.
- Vojni sud u Novom Sadu ih je osudio na smrtnu kaznu zbog ratnih zločina. Kazna je izvršena istog leta.
- Drugi manji vinovnici takođe su procesuirani, ali su mnogi uspeli da izbegnu pravdu.
Ova suđenja bila su važan korak u suočavanju sa zločinima i uspostavljanju posleratne pravde. Međutim, sećanje na patnje i gubitke ostalo je duboko urezano u kolektivno pamćenje Novog Sada i cele Bačke.
Trajno sećanje i lekcije iz prošlosti
Novosadska racija ostaje trajna opomena na razorne posledice ekstremnog nacionalizma i fašizma. U posleratnoj Jugoslaviji, sećanje na žrtve racije je negovano, a podignuti su i spomenici. Najpoznatiji je "Porodica", delo Jovana Soldatovića, na Keju žrtava racije, koji prikazuje ljudske figure koje izranjaju iz Dunava, simbolizujući stradale. Svake godine se 23. januara održavaju komemoracije u znak sećanja na žrtve.
Uloga u istorijskom kontekstu
Novosadska racija se uklapa u širi kontekst genocidne politike Sila osovine tokom Drugog svetskog rata. Kao i mnoga druga stratišta širom Evrope, i zaleđeni Dunav u Novom Sadu svedoči o sistematskom pokušaju uništenja čitavih etničkih i verskih grupa. Iako kategorisana kao "bitka" zbog vojne organizacije, suštinski je reč o masovnom zločinu nad nenaoružanim civilima, operaciji čišćenja terena u najjezivijem smislu te reči.
Danas, kada se govori o Novosadskoj raciji, važno je naglasiti potrebu za konstantnim preispitivanjem istorije i borbom protiv svih oblika netolerancije. Ona nas podseća na krhkost mira i važnost međusobnog razumevanja i poštovanja među narodima. Sećanje na hiljade nevinih života bačenih pod zaleđeni Dunav mora ostati živo, kako se takva tama nikada više ne bi ponovila.
Fusnote
Reference
- članak o Novosadskoj raciji na portalu 381info.com
- Arhiv Vojvodine, Zbirka dokumenata o Novosadskoj raciji.
- Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda, tom II.
- Mirnić, J. (2007). Novosadska racija 1942. Prometej, Novi Sad.
- Svedočanstva preživelih i žrtava, prikupljena od strane Muzeja Vojvodine.
- Istorijski časopisi i monografije posvećene Drugom svetskom ratu u Jugoslaviji.
