Godina 1943. ostala je zlatnim slovima upisana u anale Drugog svetskog rata kao godina velikih preokreta. Na istočnom frontu, Staljingrad je slomio kičmu Vermahtu, dok je bitka kod Kurska zapečatila nemačku ofanzivnu moć. Na Pacifiku, Amerikanci su preuzimali inicijativu. Međutim, jedan događaj, možda manje grandiozan po broju trupa, ali izuzetno značajan po svojim političkim i strateškim posledicama, odigrao se na Mediteranu i u Italiji – pad Musolinijevog fašističkog režima i kapitulacija Italije. Ova dramatična prekretnica ne samo da je otvorila novi front za Saveznike već je i radikalno izmenila dinamiku otpora na okupiranim balkanskim teritorijama, posebno u Jugoslaviji i Grčkoj.
Uvod: proleće 1943. – sumrak jedne iluzije
Početak 1943. godine zatekao je Benita Musolinija, Dučea Italije, u sve težoj poziciji. Njegova vizija "Novog Rimskog carstva" raspršivala se poput fatamorgane pred brutalnom realnošću savezničke vojne moći. Italijanske snage, nedovoljno opremljene i često demotivisane, trpele su poraz za porazom na svim frontovima: u Severnoj Africi, gde je operacija Torch (Baklja) rezultirala potpunim porazom Sila Osovine u Tunisu u maju 1943.; na istočnom frontu, gde su desetine hiljada italijanskih vojnika stradale u paklu sovjetske zime; i na Mediteranu, gde su savezničke pomorske i vazdušne snage dominirale, gušeći italijanske linije snabdevanja.
Britanski premijer Vinston Čerčil i američki predsednik Frenklin Ruzvelt su na konferenciji u Kazablanci u januaru 1943. doneli ključnu odluku: invazija na Italiju. Verovali su da će obaranje Italije iz rata ne samo osloboditi Sredozemlje već i naneti težak udarac moralnom i strateškom integritetu Sila Osovine. Pritisak na Musolinija, koji je već godinama bio puka senka svoje nekadašnje harizme, postajao je nesnosan. U Rimu, nezadovoljstvo je ključalo unutar političkih krugova, pa čak i unutar same Fašističke partije i u vojnom vrhu. Ljudi su bili umorni od rata, nestašica i bombardovanja. Dučeova obećanja o slavi pretvorila su se u gorku pilulu poraza.
Sicilijanska kapija: operacija haski i krah morala
Invazija na Siciliju, kodnog imena Operacija Haski (Husky), pokrenuta je 10. jula 1943. godine. Bila je to najveća amfibijska operacija u istoriji do tada, sa oko 160.000 savezničkih vojnika pod komandom generala Dvajta D. Ajzenhauera koji su se iskrcali na obale Sicilije.[1] Cilj je bio jasan: zauzeti ostrvo, uspostaviti baze za vazdušne napade na kopno Italije i, što je najvažnije, slomiti italijanski moral i primorati ih na predaju.
Slika: Američke trupe se iskrcavaju na obale Sicilije tokom Operacije Haski, jul 1943.
Italijanske i nemačke snage na Siciliji, pod komandom generala Alfreda Gaconija i generala Hansa Valentina Hubea, bile su brojčano nadjačane i loše koordinisane. Iako su se neke italijanske jedinice, posebno obalska artiljerija, borile hrabro, opšti otpor bio je slab. Brz napredak savezničkih snaga, predvođenih američkim generalom Džordžom Patonom na zapadu i britanskim feldmaršalom Bernardom Montgomerijem na istoku, šokirao je Musolinija i ceo fašistički vrh. Do sredine avgusta, Sicilija je bila u savezničkim rukama, a put za invaziju na Apeninsko poluostrvo bio je otvoren.
Poraz na Siciliji bio je kap koja je prelila čašu. U Rimu, u vrhu fašističkog režima, postalo je jasno da Italija ne može nastaviti rat. Musolinijev kredibilitet, već ozbiljno narušen, sada je bio potpuno uništen. Italijanski narod, suočen sa neprestanim bombardovanjem gradova i sve većim brojem žrtava, očajnički je želeo mir.
Izdaja u velikom fašističkom savetu: 25. jul 1943.
Pritisak na Musolinija eskalirao je do kritične tačke. Članovi Velikog Fašističkog Saveta (Gran Consiglio del Fascismo), nominalno najvišeg zakonodavnog tela u Fašističkoj Italiji, ali zapravo puka marioneta Dučea, počeli su da se kolebaju. Mnogi su verovali da je jedini način da se spasi Italija smena Musolinija. Ključne figure, poput Dina Grandija, bivšeg ambasadora u Velikoj Britaniji i predsednika Skupštine, i Musolinijevog zeta Galeaca Ćana, ministra spoljnih poslova, počele su da kuju zaveru.
Grandijeva zavera nije imala za cilj rušenje fašizma, već isključivo svrgavanje Musolinija kako bi se Italija izvukla iz rata i sačuvala monarhija. Sastanak Velikog Fašističkog Saveta zakazan je za 24. jul 1943. godine. Bila je to prva sednica Saveta posle više od tri godine, što je samo po sebi bio znak krize. Sastanak je trajao gotovo deset sati, od kasnog popodneva do duboko u noć. Grandi je predstavio rezoluciju koja je pozivala kralja Viktora Emanuela III da preuzme punu komandu nad oružanim snagama i vrati ustavnu vlast, čime bi Musolini bio praktično razvlašćen.
Debata je bila burna, protkana emocijama i međusobnim optužbama. Musolini je pokušao da odbrani svoju politiku, ali je bio suočen sa sve otvorenijim kritikama, čak i od svojih najbližih saradnika. U ranim jutarnjim časovima 25. jula, glasalo se o Grandijevoj rezoluciji. Sa 19 glasova za, 7 protiv i 1 uzdržanim, rezolucija je usvojena. To je bio zvaničan kraj Musolinijeve diktature, izglasane od strane njegovog sopstvenog tela.
"Imam snažan utisak da sam izdan," izjavio je Musolini posle glasanja, svedočeći o sopstvenoj naivnosti i iluziji apsolutne moći.
Dan kada je Musolini pao: kralj preuzima uzde
Iako je glasanje u Velikom Fašističkom Savetu bilo politički udar, zvaničnu smenu Dučea mogao je sprovesti samo kralj. Istog dana, 25. jula 1943., Musolini je otišao u Kvirinalsku palatu na sastanak sa kraljem Viktorom Emanuelom III. Sastanak je trajao kratko. Kralj, koji je do tada strpljivo čekao pravi trenutak, saopštio je Musoliniju da ga razrešava dužnosti premijera zbog "opšte volje nacije" i sve veće krize.
Po izlasku iz palate, Musolinija je sačekao kapetan karabinijera Paolo Vigneri, koji mu je saopštio da je uhapšen "radi njegove bezbednosti". Duče je sproveden u ambulantna kola i odvezen na tajnu lokaciju. Njegov pad bio je iznenađujući i brz, rezultat zavere unutar fašističkog režima i kraljevske kuće, koja je želela da poštedi Italiju totalne katastrofe.
Slika: Kralj Viktor Emanuel III, centralna figura u svrgavanju Benita Musolinija.
Za novog premijera postavljen je maršal Pjetro Badoljo, nekadašnji načelnik Generalštaba i proslavljeni vojskovođa iz Prvog svetskog rata. Badoljo je odmah objavio da se rat nastavlja, izjavljujući čuvenu rečenicu: "Rat se nastavlja, italijanski borci stoje na svojim položajima." Međutim, to je bila samo maska. Badoljova vlada, uz podršku kralja, odmah je započela tajne pregovore sa Saveznicima o primirju. Cilj je bio jasan: izvući Italiju iz rata po svaku cenu.
Tajni pregovori i kapitulacija: kasibile i 8. septembar
Pregovori sa Saveznicima odvijali su se u najvećoj tajnosti i pod velikim pritiskom. Predstavnici Badoljove vlade, uključujući generala Đuzepea Kasteljana, sastali su se sa savezničkim emisarima u Kasibileu na Siciliji. Pregovori su bili teški. Saveznici su zahtevali bezuslovnu kapitulaciju, dok su Italijani pokušavali da dobiju što povoljnije uslove i zaštitu od nemačke reakcije.
Na kraju, primirje je potpisano 3. septembra 1943. u Kasibileu. Ipak, po zahtevu Saveznika, potpisivanje je držano u tajnosti nekoliko dana kako bi se omogućilo Saveznicima da pripreme invaziju na kontinentalnu Italiju i da se italijanske snage, koje su se i dalje borile na brojnim frontovima, obaveste o promeni politike.
Zvanična objava primirja usledila je tek 8. septembra 1943. godine. Popodne tog dana, general Dvajt D. Ajzenhauer je putem radija objavio vest o kapitulaciji Italije. Nekoliko sati kasnije, maršal Badoljo je potvrdio vest, izdavši proklamaciju u kojoj je pozvao italijanske snage da prekinu borbu protiv Saveznika, ali je izbegao jasan poziv na otpor Nemcima. Ova nejasna direktiva izazvala je haos i konfuziju među italijanskim vojnicima širom Evrope, ostavljajući ih prepuštene na milost i nemilost nemačkim snagama.
"General Ajzenhauer je saopštio da je Italija kapitulirala. Italijanska vlada, koju ja predsedavam, obavestila je Saveznike da su uslovi primirja prihvaćeni," glasila je Badoljova proklamacija, reči koje su označile kraj jedne ere.
Ovaj 8. septembar, poznat kao "Dan primirja" (Armistizio), postao je jedan od najdramatičnijih datuma u modernoj italijanskoj istoriji, označavajući kraj fašističke Italije, ali i početak novog, krvavog poglavlja – nemačke okupacije i građanskog rata.
Nemačka munja: operacija ahze
Adolf Hitler je bio besan i šokiran Musolinijevim padom i italijanskom izdajom. Već mesecima je sumnjao u lojalnost svog saveznika i pripremao se za ovakav scenario. Još u maju 1943. naredio je izradu planova za Operaciju Ahze (Achse – Osovina), čiji je cilj bio razoružavanje italijanskih snaga, preuzimanje kontrole nad italijanskom teritorijom i obezbeđivanje vitalnih komunikacionih linija i luka.
Kada je objavljeno primirje, Operacija Ahze je odmah stupila na snagu. Nemačke jedinice, već strateški pozicionirane u Italiji i na Balkanu, brzo su krenule u akciju. U Italiji, nemačke divizije, predvođene maršalom Albertom Keselringom, brzo su zauzele ključne strateške tačke, uključujući Rim, Milano i sve važnije luke i aerodrome. Italijanska vojska, bez jasnih naređenja i demotivisana, u velikoj meri se raspala. Hiljade vojnika su razoružane, zarobljene i poslate na prinudni rad u Nemačku, ili su jednostavno dezertirale i pokušale da se vrate kući.
Slika: Nemački vojnici ulaze u Rim nakon italijanske kapitulacije, septembar 1943.
Nemačka reakcija bila je munjevita i brutalna. Mnoge italijanske jedinice koje su pokušale da se odupru bile su brutalno slomljene. Najtragičniji primer je masakr na Kefaloniji, gde je nemačka 1. brdska divizija u septembru 1943. pobila više od 5.000 pripadnika italijanske divizije Acqui koji su se odbili predati. Ovaj događaj je postao simbol nemačke osvete i italijanskog stradanja.
Osim u samoj Italiji, nemačke snage su krenule u akciju i na Balkanu, gde su se nalazile brojne italijanske trupe.
Balkansko poprište: Italijanske snage u rasulu
Kapitulacija Italije imala je seizmički efekat na Balkanu, gde su se nalazile stotine hiljada italijanskih vojnika u okupacionim zonama. Italija je kontrolisala značajne delove Jugoslavije (delovi Slovenije i Hrvatske, Crna Gora), celu Albaniju i velike delove Grčke. Iznenadni kolaps italijanske vojske stvorio je ogroman vakuum moći, koji su odmah pokušale da popune Nemačka, saveznički pokreti otpora i lokalni kolaboracionisti.
Jugoslavija: plen za otpor i sukob
U Jugoslaviji, italijanske snage su predstavljale značajan okupacioni faktor. Druga italijanska armija, pod komandom generala Maria Robottija, kontrolisala je Sloveniju, obalu Hrvatske i delove unutrašnjosti, dok su u Crnoj Gori i delovima Hercegovine operisale jedinice IX armijskog korpusa. Oko 300.000 italijanskih vojnika bilo je raspoređeno na teritoriji okupirane Jugoslavije.[2]
Kada je vest o primirju stigla, među italijanskim vojnicima zavladala je potpuna konfuzija. Neki su želeli da se vrate kući, drugi su bili spremni da pređu na stranu Saveznika, a treći su ostali lojalni Osovini. Nemačke snage su, u sklopu Operacije Ahze, hitno počele da razoružavaju italijanske jedinice. Međutim, daleko od matičnih baza i često izolovane, mnoge italijanske divizije su postale lak plen za jugoslovenske pokrete otpora.
Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije (NOVJ), predvođena Josipom Brozom Titom, bila je najspremnija i najbolje organizovana da iskoristi situaciju. Partizani su munjevito krenuli u napade na italijanske garnizone, posebno u Dalmaciji, Crnoj Gori i Sloveniji. Hiljade italijanskih vojnika se predalo Partizanim, a što je najvažnije, NOVJ je zaplenila ogromne količine oružja, municije, opreme, pa čak i artiljerije i tenkova.
"Kapitulacija Italije je za nas imala izvanredan značaj. Dobili smo toliko oružja i opreme koliko nismo mogli ni da sanjamo," svedočio je kasnije Josip Broz Tito, naglašavajući prelomnu važnost ovog događaja za jačanje partizanskog pokreta.
U Dalmaciji, Gorskom kotaru i Sloveniji, masovna zaplena oružja omogućila je Partizanim da formiraju nove brigade i divizije. Na primer, u septembru i oktobru 1943. godine, NOVJ je zarobila oko 150.000 pušaka, 5.000 puškomitraljeza, 1.000 minobacača i 500 topova.[3] To je radikalno poboljšalo njihovu vatrenu moć i omogućilo im da prošire oslobođene teritorije. U nekim oblastima, kao što je Istra i delovi Dalmacije, lokalni stanovnici su masovno podržavali partizane u oslobađanju svojih gradova od italijanske okupacije. Partizani su iskoristili priliku i da oslobode mnoge internirane antifašiste iz italijanskih logora.
S druge strane, Četnički pokret Draže Mihailovića takođe je pokušao da iskoristi raspad italijanskih snaga. Četnici, koji su često kolaborirali sa Italijanima (tzv. MVAC – Milizia Volontaria Anti Comunista), pokušali su da preuzmu oružje od svojih bivših saveznika i zauzmu strateške pozicije. U nekim oblastima su uspeli, ali su se često sukobljavali sa Partizanim koji su takođe želeli da dođu do italijanskog oružja. Dolazak nemačkih snaga brzo je prekinuo ove pokušaje i primorao i četnike na povlačenje ili ponovnu kolaboraciju sa Nemcima.
Vlada Nezavisne Države Hrvatske (NDH), predvođena Antom Pavelićem, pokušala je da iskoristi italijanski pad kako bi povratila teritorije koje je Italija anektirala 1941. godine (poput delova Dalmacije i jadranskih ostrva). Pavelić je proglasio aneksiju tih teritorija, ali je Nemačka, koja je sada imala potpunu kontrolu, ignorisala ove pretenzije i uspostavila svoju vojnu administraciju u tim oblastima.
Grčka: od italijanske do nemačke čizme
I Grčka je bila podeljena na okupacione zone, sa Italijanima koji su kontrolisali veći deo kontinentalne Grčke i Jonska ostrva, dok su Nemci držali Atinu i strateške tačke. Oko 250.000 italijanskih vojnika bilo je stacionirano u Grčkoj.
Kao i u Jugoslaviji, vest o kapitulaciji izazvala je haos. Nemačke snage, pod komandom generala Huberta Lanca, odmah su krenule u razoružavanje italijanskih jedinica. Neke italijanske jedinice su se predale Grcima, druge su se borile protiv Nemaca, ali većina je bila brzo razoružana. Kao što je već pomenuto, na ostrvu Kefalonija, italijanska divizija Acqui herojski se borila protiv Nemaca, ali je brutalno slomljena.
Grčki pokreti otpora, prvenstveno komunistički ELAS (Ethnikos Laikos Apeleftherotikos Stratos – Grčka narodnooslobodilačka armija) i rojalistički EDES (Ethnikos Dimokratikos Ellinikos Syndesmos – Grčka demokratska nacionalna liga), iskoristili su priliku da zaplene italijansko oružje i oslobode neke oblasti. Međutim, nemačka reakcija bila je izuzetno brza i brutalna, a Grčka je ubrzo pala pod potpunu nemačku okupaciju, što je dovelo do intenziviranja borbe i jačanja otpora, ali i eskalacije sukoba između ELAS-a i EDES-a.
Albanija: prekretnica u okupaciji
Albanija je bila de facto italijanski protektorat od 1939. godine. Italijanske snage su bile brojne i imale su potpunu kontrolu nad zemljom. Kapitulacija Italije stvorila je veliku priliku za albanski pokret otpora, koji je bio podeljen između komunističkih partizana (Lëvizja Nacional-Çlirimtare – Nacionalnooslobodilački pokret) i nacionalističkih snaga (Balli Kombëtar – Nacionalni front).
Nemačke snage su, u sklopu Operacije Ahze, brzo okupirale Albaniju kako bi obezbedile jadransku obalu i strateške luke. Italijanske jedinice su bile razoružane, a mnogi italijanski vojnici su zarobljeni. Pokreti otpora su, kao i u Jugoslaviji i Grčkoj, uspeli da dođu do značajnih količina oružja, što im je omogućilo da se omasove i pojačaju svoje aktivnosti protiv nemačkih okupatora. Međutim, i u Albaniji je nemačka okupacija bila praćena brutalnom represijom i pokušajima da se iskoriste lokalne podele.
Posledice i nova fronta: Italijanski građanski rat i salo republika
Pad Italije i njena kapitulacija imali su dalekosežne posledice. Iako je Musolini uhapšen, njegova saga nije bila gotova. Spektakularnom operacijom "Hrast" (Eiche), koju je vodio SS komandos Oto Skorzeni, Musolini je 12. septembra 1943. oslobođen iz hotela Campo Imperatore na planini Gran Sasso, gde je bio zatočen.
Slika: Oto Skorzeni i Benito Musolini nakon Musolinijevog oslobađanja iz zatočeništva, septembar 1943.
Odmah potom, pod okriljem Nemačke, Musolini je u septembru 1943. formirao marionetsku državu na severu Italije, poznatu kao Italijanska Socijalna Republika (Repubblica Sociale Italiana – RSI), popularno nazvanu Salo Republika po gradu Salo na jezeru Garda, gde joj je bilo sedište. Ova vlada, iako formalno nezavisna, bila je u potpunosti pod nemačkom kontrolom.
Rođenje Salo Republike označilo je početak italijanskog građanskog rata, sukoba između fašista lojalnih Musoliniju i kraljevskoj vladi na jugu, koju su podržavali Saveznici, kao i između fašista i antifašističkih pokreta otpora (partizana) na severu. Ova nova fronta bila je izuzetno krvava i obeležena brutalnošću sa svih strana.
Invazija Saveznika na kontinentalnu Italiju, započeta odmah nakon objave primirja sa iskrcavanjima kod Salerna i Reggio Kalabrije, naišla je na žestok nemački otpor. Usledila je duga i krvava kampanja uzduž italijanskog poluostrva, obeležena teškim borbama za Monte Kasino i Gotiku liniju, koja je trajala sve do proleća 1945. godine. Italija je postala još jedno bojno polje.
Nasleđe pada Italije: dugoročni uticaj na drugi svetski rat
Pad Italije 1943. godine bio je događaj od ogromnog strateškog značaja za Drugi svetski rat.
- Stvaranje novog fronta: Otvaranje južnog fronta u Italiji primoralo je Nemačku da preusmeri značajne snage sa istočnog fronta, olakšavajući pritisak na Sovjetski Savez.
- Moralni udarac Osovini: Gubitak Italije, jednog od glavnih saveznika Nemačke, bio je snažan udarac moralu Sila Osovine i jasan znak njihovog slabljenja.
- Jačanje pokreta otpora: Na Balkanu, kapitulacija Italije bila je prelomna tačka za jugoslovenske, grčke i albanske pokrete otpora. Masovna zaplena oružja omogućila je Partizanim da se radikalno omasove, transformišu se iz gerilske sile u regularnu vojsku i oslobode značajne teritorije. To je imalo direktan uticaj na ishod rata u Jugoslaviji i budućnost regiona.
- Nemačka okupacija i represija: Ipak, pad Italije doneo je i direktnu nemačku okupaciju mnogih teritorija koje su ranije bile pod italijanskom kontrolom, što je rezultiralo intenziviranjem represije i zločina nad civilnim stanovništvom.
- Komplikacije za Saveznike: Saveznici su, umesto da se suoče sa brzim kolapsom fronta, dobili još jednu dugotrajnu i krvavu kampanju u planinskom terenu Italije.
Zaključak: kraj jedne ere, početak nove borbe
Pad Italije 1943. godine bio je mnogo više od obične vojne kapitulacije. To je bio dramatičan kraj Musolinijeve diktature i simbol propasti fašističke ideologije. Za milione ljudi širom Evrope, a posebno na Balkanu, to je bio znak nade da se kraj rata bliži. Međutim, istovremeno je otvorio i novo poglavlje sukoba – direktne nemačke okupacije, intenziviranja borbe pokreta otpora i brutalnog građanskog rata u samoj Italiji.
Događaji iz septembra 1943. godine trajno su oblikovali posleratnu političku mapu Balkana, dajući snažan impuls antifašističkim pokretima i utirući put za buduće političke sisteme u regionu. Bio je to prelomni momenat koji je dokazao da je ratni točak počeo neumitno da se okreće protiv Sila Osovine, najavljujući skoru propast Trećeg rajha. Italijanski pad nije bio samo kraj jedne ere, već početak borbe koja će definisati budućnost Evrope.
Fusnote
Reference
- Atkinson, Rick. The Day of Battle: The War in Sicily and Italy, 1943-1944. Henry Holt and Company, 2007.
- Carver, Michael. Hard Lessons: The Sicily and Italy Campaigns in World War Two. Brassey's, 1999.
- Lamb, Richard. War in Italy 1943-1945: A Brutal Story. John Murray, 1993.
- Milazzo, Matteo J. The Chetnik Movement and the Yugoslav Resistance. Johns Hopkins University Press, 1975.
- Tomasevich, Jozo. War and Revolution in Yugoslavia, 1941-1945: Occupation and Collaboration. Stanford University Press, 2001.
- Vojnoistorijski institut (Vojni arhiv). Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda. Tom II (Dokumenti Vrhovnog štaba NOV i POJ). Beograd, 1965-1980.
- Walker, Ian W. Iron Hulls, Iron Hearts: German Panzer Units in World War II. Spellmount, 2003.
- Wikipedia: Relevantni članci o padu Italije, Operaciji Haski, Operaciji Ahze, kao i biografije ključnih ličnosti.
