Alexander Löhr: Nemački general koji je bombardovao Beograd i platio glavom

Alexander löhr: Nemački general koji je bombardovao Beograd i platio glavom

Šesti april 1941. godine. Dan koji je zauvek urezan u kolektivno sećanje Beograda i cele Jugoslavije. Tog jutra, nebo iznad prestonice pretvorilo se u grotlo pakla. Talasi nemačkih bombardera, vođeni nemilosrdnom logikom totalnog rata i Hitlerovom ličnom osvetom, sipali su smrt i razaranje na nedužan grad. U srcu ove apokaliptične simfonije uništenja, stojao je jedan čovek: general-pukovnik Alexander Löhr, komandant nemačke 4. vazdušne flote. Njegovo ime postalo je sinonim za pad Beograda, ali i za brutalnost okupacije Balkana. Ipak, sudbina je htela da se kolo sreće okrene, pa je čovek koji je doneo kaznu na Beograd, na kraju i sam platio glavom za svoje zločine.

Rani život i uspon u austrougarskoj vojsci

Alexander Löhr rođen je 20. maja 1887. godine u Turn Severinu (danas Drobeta-Turnu Severin u Rumuniji), gradu koji se tada nalazio u sastavu Austrougarske monarhije. Potičući iz porodice srednje klase, rano je pokazao afinitet prema vojsci. Njegov otac, Friedrich Löhr, bio je poručnik u austrougarskoj vojsci, a majka, Catherine Heimann, poticala je iz ruske plemićke porodice. Od malih nogu bio je okružen vojničkom disciplinom i atmosferom multinacionalne imperije, što će mu oblikovati pogled na svet i karijeru.[1]

Nakon završene kadetske škole u Požunu (današnjoj Bratislavi) i Temišvaru, Löhr je 1906. godine primljen u prestižnu Tereziansku vojnu akademiju u Bečkom Novom Mestu, jednu od najstarijih i najcenjenijih vojnih institucija u Evropi. Diplomirao je 1909. godine kao potporučnik i raspoređen je u Inžinjerijsku četu. Njegova ambicija i inteligencija brzo su ga izdvojile, što mu je omogućilo da se 1912. upiše u Ratnu školu (Kriegsschule) u Beču, pripremajući se za štabne dužnosti.

Prvi svetski rat zatekao ga je na poziciji štabnog oficira. Borio se na Istočnom frontu, a kasnije i na italijanskom ratištu, gde je stekao dragoceno iskustvo u planiranju i vođenju velikih operacija. Napredovao je kroz činove, pokazujući sposobnost u logistici, operativnom planiranju i komandovanju. Do kraja rata, bio je kapetan sa impresivnim spiskom odlikovanja, što ga je pozicioniralo kao obećavajućeg mladog oficira u posleratnoj Austriji.

Od austrije do rajha: put ka luftvafeu

Raspad Austrougarske monarhije i stvaranje Prve Austrijske Republike drastično su smanjili vojni aparat, ali je Löhr, zahvaljujući svojim sposobnostima, ostao u službi. Bio je jedan od retkih visokih oficira koji su uspeli da se prilagode novonastalim okolnostima. Od samog početka pokazao je interesovanje za vazduhoplovstvo, tehnološku novinu koja je obećavala revoluciju u ratovanju.

Tokom 1920-ih i ranih 1930-ih, Löhr je igrao ključnu ulogu u tajnom razvoju austrijskog vazduhoplovstva, koje je bilo zabranjeno Versajskim mirovnim ugovorom. Uspeo je da izgradi snažnu, iako skrivenu, vazdušnu flotu pod maskom civilne avijacije. Godine 1936. postavljen je za komandanta Austrijskog ratnog vazduhoplovstva, dok je istovremeno služio kao šef Odseka za vazdušnu odbranu u Ministarstvu vojske. U tom periodu, Löhr je postao blizak saradnik tadašnjeg austrijskog kancelara Kurta Šušniga, i smatran je jednim od najvažnijih vojnih lidera u zemlji.

Međutim, politička situacija se dramatično promenila sa usponom nacističke Nemačke. U martu 1938. godine, Anšlus (Anschluss) – pripajanje Austrije Nemačkoj – postao je stvarnost. Za Löhra, to je značilo prelazak u Luftvafe (Luftwaffe), nemačko ratno vazduhoplovstvo. Hitler i Herman Gering (Hermann Göring) prepoznali su njegovu sposobnost i iskustvo, pa je, iako bez ranijeg iskustva u nemačkoj vojsci, brzo napredovao. Imenovan je za komandanta 12. vazdušnog okruga (Luftgaukommando 12) u Beču i dobio je čin general-poručnika.

Njegovo brzo napredovanje i prihvatanje nacističkog režima, iako verovatno motivisano pragmatizmom i profesionalnim ambicijama, izazvalo je kontroverze. Ipak, Löhr je u novom sistemu video priliku za realizaciju svojih vizija o modernom vazduhoplovstvu. Već 1939. godine postavljen je za komandanta 4. vazdušne flote (Luftflotte 4), jedne od najmoćnijih operativnih formacija Luftvafea, sa sedištem u Beču. Ova formacija će igrati ključnu ulogu u nadolazećim ratnim operacijama.

Ratni vihor: od poljske do balkana

4. vazdušna flota pod komandom Alexandra Löhra aktivno je učestvovala u prvim blickrig operacijama. Bila je ključna komponenta u invaziji na Poljsku 1939. godine, pružajući blisku vazdušnu podršku nemačkim kopnenim snagama i izvodeći strateška bombardovanja. Löhr je pokazao efikasnost u koordinaciji vazdušnih i kopnenih operacija, što je bio znak prepoznatljivosti nemačke vojne doktrine ranih ratnih godina.

Nakon Poljske, Löhr i njegova 4. vazdušna flota su prebačeni na Jugoistok Evrope, gde je Nemačka planirala proširiti svoj uticaj i osigurati bok pred invaziju na Sovjetski Savez. Kada je Jugoslavija 27. marta 1941. godine izvršila državni udar i odbacila Trojni pakt, Hitlerova reakcija bila je munjevita i brutalna. Izdao je Direktivu br. 25, u kojoj je jasno izrazio svoju nameru da "uništi Jugoslaviju kao državu" i da "Beograd sravni sa zemljom". Izbor za izvršitelja ove kazne pao je na Alexandra Löhra i njegovu 4. vazdušnu flotu.[2]

"Beograd mora biti bombardovan i sravnjen sa zemljom. Naredba za napad mora biti izdata odmah, bez ikakvog ultimatuma." – Adolf Hitler, 27. mart 1941.

Ova direktiva nije ostavljala nimalo sumnje u namere nemačkog vođstva. Namera je bila da se Jugoslavija kazni za neposlušnost, a bombardovanje Beograda trebalo je da posluži kao strašno upozorenje svim narodima koji bi se usudili da prkose Rajhu.

Operacija "kazna": sumrak Beograda

Pripreme za Operaciju "Kazna" (Unternehmen "Strafgericht") bile su intenzivne i temeljite. Löhr je imao na raspolaganju oko 600 aviona, uključujući bombardere Junkers Ju 87 "Štuke" (Junkers Ju 87 "Stuka"), Dornier Do 17, Heinkel He 111, kao i lovačke avione Messerschmitt Bf 109 i Bf 110. Avioni su bili raspoređeni na aerodromima u Austriji, Mađarskoj i Rumuniji, spremni za napad iz više pravaca. Cilj nije bila samo vojna neutralizacija, već demoralizacija i uništenje glavnog grada.

U zoru 6. aprila 1941. godine, nedeljnog jutra, dok su Beograđani još spavali, prvi talas od preko 200 bombardera pojavio se iznad grada. Bio je to početak četvorodnevnog terora.

Tok bombardovanja:

• Prvi talas (oko 06:30): Najrazorniji. Bez objave rata, bez ikakvog upozorenja, stotine bombi počele su da padaju po centru grada. Posebno su pogođene stambene četvrti, kulturne institucije, bolnice i vladine zgrade.
• Talasi tokom dana: Nemački avioni su se vraćali u nekoliko talasa tokom celog dana. Izvodili su napade sa velike visine, ali i niske prelete sa "Štukama" koje su svojim sirenama sejale paniku i teror.
• Sledeći dani: Bombardovanje je nastavljeno i u naredna tri dana, iako smanjenim intenzitetom, dok su nemačke kopnene snage napredovale ka Jugoslaviji.

Posledice razaranja:

• Ljudske žrtve: Procene se kreću od 2.274 (zvanični nemački podaci) do preko 17.000 (procene posleratne jugoslovenske komisije) poginulih civila samo u Beogradu. Stotine hiljada ranjenih.
• Materijalna šteta: Gotovo 20.000 zgrada je oštećeno ili uništeno, uključujući oko 9.000 potpuno razorenih domova.
• Kulturna baština: Nezamenljiva šteta naneta je nacionalnom blagu. Narodna biblioteka Srbije, sa fondom od preko 300.000 knjiga, uključujući retke rukopise i srednjovekovne povelje, direktno je pogođena i izgorela do temelja. To je bio neprocenjiv gubitak za srpsku i svetsku kulturu, namerna akcija čija je svrha bila brisanje nacionalnog identiteta.
• Infrastruktura: Oštećene su vodovodne mreže, električne instalacije, saobraćajnice, što je dodatno otežavalo spasavanje i pružanje pomoći.

Dok je Beograd goreo, Alexander Löhr je iz svog komandnog mesta nadgledao operaciju. Bio je direktno odgovoran za njeno planiranje i sprovođenje. Iako je bombardovanje imalo za cilj da uništi vojnu moć Jugoslavije, nesrazmerno veliki broj civilnih žrtava i uništavanje civilnih objekata, uključujući bolnice (iako su bili označeni crvenim krstom), jasno su ukazivali na to da je Operacija "Kazna" bila akt terora i odmazde, a ne isključivo legitimna vojna operacija. Beograd je 6. aprila 1941. postao prvi otvoreni grad u Drugom svetskom ratu koji je brutalno bombardovan bez objave rata i bez ikakvog vojnog značaja takvog razaranja.

Ruševine Narodne biblioteke Srbije nakon nemačkog bombardovanja Beograda 6. aprila 1941. godine, akt kulturnog genocida.

Balkanski vrtlog: komandant jugoistoka

Brzi slom Jugoslavije i Grčke doneo je Löhru još veću moć. Njegova 4. vazdušna flota nastavila je sa operacijama, uključujući i učešće u invaziji na Krit (Operacija Merkur), gde je Luftvafe pretrpeo značajne gubitke. Nakon toga, Löhr je postavljen za komandanta Jugoistoka (Befehlshaber Südost) i istovremeno za komandanta 12. armije, a kasnije Armijske grupe E (Heeresgruppe E). Ova pozicija mu je davala potpunu kontrolu nad svim nemačkim snagama na Balkanu, što ga je činilo glavnim autoritetom za okupacionu politiku i borbu protiv partizanskih pokreta.

Njegova vladavina na Balkanu obeležena je izuzetnom brutalnošću. Bio je glavni sprovodilac politike odmazde, koja je podrazumevala streljanje 100 srpskih civila za svakog ubijenog nemačkog vojnika i 50 za svakog ranjenog. Ova naređenja su dovela do masovnih zločina, poput streljanja u Kragujevcu i Kraljevu u oktobru 1941. godine, gde su hiljade nedužnih civila, uključujući đake i profesore, pogubljene kao odmazda. Löhr je smatrao da je jedini način da se "pacifikuje" Balkan bio beskompromisni teror.

Ključne operacije na Balkanu pod Löhrovom komandom:

• Operacija "Užice" (1941): Prva veća ofanziva protiv partizana u Srbiji.
• Operacija "Vajs" (Weiss, januar-mart 1943): Ofanziva na Neretvi protiv NOVJ i četnika.
• Operacija "Švarc" (Schwarz, maj-jun 1943): Ofanziva na Sutjesci, jedna od najtežih bitaka na jugoslovenskom ratištu, sa ciljem uništenja Vrhovnog štaba NOVJ i glavnine partizanskih snaga. Löhr je bio direktno uključen u planiranje i komandovanje ovim operacijama, naređujući često neselektivne vazdušne napade i brutalno postupanje sa zarobljenicima.

U toku ovih operacija, Löhr je bio svedok, a često i nalogodavac, brojnih ratnih zločina. Njegov odnos prema lokalnom stanovništvu bio je bezobziran, a partizane i četnike je tretirao kao "bandite" koji ne zaslužuju nikakva prava. Njegove odluke su imale direktne posledice po živote stotina hiljada ljudi na Balkanu.

Povlačenje i neizbežni kraj

Kako se rat približavao kraju, situacija za Nemačku postajala je sve teža. Crvena armija je napredovala sa istoka, a savezničke snage su se iskrcale u Italiji. Alexander Löhr je 1943. godine, zadržavajući poziciju komandanta Armijske grupe E, preuzeo odgovornost za organizovanje povlačenja nemačkih snaga iz Grčke i sa Balkana. Ovaj zadatak je bio izuzetno složen, s obzirom na konfiguraciju terena, aktivnosti partizanskih snaga i loše snabdevanje.

Tokom 1944. i 1945. godine, Armijska grupa E je vodila teške borbe povlačeći se kroz Jugoslaviju. Löhr je morao da se suoči sa Crvenom armijom, koja je napredovala preko Rumunije i Bugarske, kao i sa rastućom snagom Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije (NOVJ). Njegove trupe su se povlačile u teškim uslovima, boreći se za svaki kilometar, a povlačenje je bilo praćeno daljim razaranjima i zverstvima nad civilnim stanovništvom.

U maju 1945. godine, kada je Nemačka kapitulirala, Alexander Löhr se sa svojim snagama našao u Sloveniji. Pokušao je da izbegne zarobljavanje od strane Jugoslovenske armije i da se preda Britancima u Austriji, nadajući se blažem tretmanu. Međutim, 9. maja 1945. godine, nedaleko od Celja, on i njegov štab su zarobljeni od strane jedinica Jugoslovenske armije. Time je završeno poglavlje njegove vojne karijere i započeo je put ka suočavanju sa pravdom.

Pred lice pravde: suđenje i pogubljenje

Nakon zarobljavanja, Alexander Löhr je zadržan u Jugoslaviji. Ubrzo je postalo jasno da će mu se suditi za ratne zločine počinjene na tlu Jugoslavije. Suđenje je održano pred Vojnim sudom FNRJ u Beogradu, u periodu od 5. do 13. februara 1947. godine. Bio je to jedan od najvažnijih posleratnih procesa protiv nacističkih zločinaca u Jugoslaviji.

Glavne optužbe protiv Löhra uključivale su:

• Organizovanje i sprovođenje bombardovanja Beograda 6. aprila 1941. godine: Optužen je za namerno gađanje civilnih ciljeva, uključujući bolnice i Narodnu biblioteku, što je rezultiralo masovnim civilnim žrtvama i neprocenjivim kulturnim gubitkom.
• Naređivanje i sprovođenje politike masovnih odmazdi: Odgovornost za streljanje stotina hiljada civila po principu "100 za jednog", uključujući Kragujevac i Kraljevo.
• Odgovornost za zločine počinjene tokom borbi protiv partizana: Naređivanje brutalnog postupanja sa zarobljenicima, uništavanje sela i proterivanje stanovništva.
• Dozvoljavanje i podsticanje pljačke i uništavanja imovine: Kao komandant Jugoistoka, bio je odgovoran za ekonomsku eksploataciju i razaranja u okupiranim područjima.

Tokom suđenja, Löhr se pokušao braniti tvrdnjama da je samo izvršavao naređenja i da su njegovi postupci bili u skladu sa ratnim pravom. Pokušao je da umanji svoju ličnu odgovornost, prebacujući je na više instance, poput Hitlera. Međutim, dokazi su bili previše obimni i ubedljivi. Svedočanstva preživelih, dokumenti, naređenja sa njegovim potpisom – sve je ukazivalo na njegovu direktnu i indirektnu odgovornost za monstruozne zločine.

Sud je, nakon pažljivog razmatranja svih dokaza, 16. februara 1947. godine, proglasio Alexandra Löhra krivim po svim tačkama optužnice. Presuda je bila jasna i nedvosmislena: smrtna kazna streljanjem. Zahtev za pomilovanje je odbijen.

Presuda je izvršena 26. februara 1947. godine u Beogradu. Alexander Löhr, čovek koji je pre osam godina naredio vazdušnu flotu da sravni Beograd, završio je svoj život pred streljačkim vodom. Njegovo pogubljenje bilo je snažna simbolična poruka o pravdi i neodgovornosti za ratne zločine. Njegova sudbina bila je gorka opomena svim budućim generacijama da se teror i nehumani postupci u ratu nikada ne smeju zaboraviti niti oprostiti.[3]

Zaveštanje i istorijska ocena

Lik Alexandra Löhra ostaje duboko kontroverzan i simboličan u istoriji Drugog svetskog rata, posebno na Balkanu. Za Jugoslaviju, on predstavlja arhetip okupatorskog generala, odgovornog za neizrecivu patnju i razaranje. Njegovo ime je trajno povezano sa "šestojunskim" bombardovanjem Beograda, događajem koji je definisao početak rata na ovim prostorima i ostavio duboke ožiljke.

Istorijska ocena njegove ličnosti i delovanja:

• Vojnik sposoban, ali bez morala: Löhr je nesumnjivo bio sposoban vojni strateg i komandant, vešt u koordinaciji velikih formacija. Međutim, njegova profesionalnost bila je potpuno podređena ideologiji i brutalnim zahtevima nacističkog režima. Njegova spremnost da sprovodi naređenja koja su uključivala masovna ubistva civila i uništavanje kulturnog nasleđa, svrstava ga među ratne zločince najvišeg reda.
• Simbol brutalnosti okupacije: Kao komandant Jugoistoka, bio je personifikacija nemačke okupacione politike, koja se temeljila na teroru, odmazdama i pokušaju slamanja otpora svim sredstvima. Njegova uloga u operacijama protiv partizana i četnika, kao i u masovnim streljanjima, učinila ga je simbolom zločina nacističke Nemačke na Balkanu.
• Pravda je stigla: Za jugoslovenske narode, suđenje i pogubljenje Löhra predstavljalo je važan čin pravde. Bio je jedan od retkih visokih nemačkih generala koji je osuđen i pogubljen na tlu Jugoslavije, a ne u Nirnbergu. To je imalo poseban značaj za narod koji je pretrpeo ogromne gubitke tokom rata.
• U Austriji: U posleratnoj Austriji, bilo je pokušaja da se Löhr prikaže kao "žrtva" ili "profesionalni vojnik" koji je samo izvršavao naređenja. Međutim, ove revizionističke tendencije su uglavnom odbačene od strane mainstream istoriografije, koja naglašava njegovu nedvosmislenu ulogu u ratnim zločinima.

Kroz priču o Alexanderu Löhru ogleda se sva kompleksnost, brutalnost i tragičnost Drugog svetskog rata na Balkanu. On je figura koja opominje na posledice bezuslovne poslušnosti i na cenu koju plaćaju ne samo žrtve, već i počinioci kada se ljudskost izgubi u ratnom vihoru. Njegova priča ostaje kao mračno, ali važno poglavlje u istoriji koje podseća na užase rata i značaj pravde.

Fusnote

Reference

• Radanović, Milan. "Kazna za zločin: Svedočanstvo o suđenju Alexanderu Löhru i drugim nemačkim generalima i oficirima u Beogradu 1947.". Arhiv Jugoslavije, Beograd, 2017.
• Petranović, Branko. "Istorija Jugoslavije 1918-1988", knjiga II. Nolit, Beograd, 1988.
• Tomasevich, Jozo. "War and Revolution in Yugoslavia, 1941-1945: Occupation and Collaboration". Stanford University Press, Stanford, 2001.
• Heer, Hannes. "Vernichtungskrieg. Verbrechen der Wehrmacht 1941 bis 1944". Zweitausendeins, Hamburg, 1995.
• Krieger, Bogdan. "Hitlerovo naređenje: Beograd mora biti sravnjen sa zemljom". Politika, 6. april 2021. (dostupno online: politika.rs/sr/clanak/477434/Hitlerovo-naredenje-Beograd-mora-biti-sravnjen-sa-zemljom, pregledano u junu 2024.)
• Wikipedia, "Alexander Löhr". (dostupno online: wikipedia.org, pregledano u junu 2024.)
• Wikipedia, "Bombardovanje Beograda (1941)". (dostupno online: wikipedia.org), pregledano u junu 2024.)