Uvod: Novi Sad u vrtlogu drugog svetskog rata
Turobna svakodnevica okupacije
Proleće 1941. godine donelo je tugu i neizvesnost u Kraljevinu Jugoslaviju. Brz i brutalni slom jugoslovenske odbrane, praćen komadanjem države, zario je duboke ožiljke na mapu Evrope. Za Novi Sad i celu Bačku, to je značilo početak četvorogodišnje agonije. Iskoristivši priliku raspada Jugoslavije, Hortijeva Mađarska anektirala je Bačku, Baranju, Međumurje i Prekmurje, proglasivši ih sastavnim delom "Velike Mađarske". Novi Sad, kao najveći i najvažniji grad u Bačkoj, odmah je postao epicentar intenzivne mađarizacije i sistematske represije.[1]
Pod okupacijom, grad je silom preimenovan u Újvidék, a srpsko, jevrejsko i romsko stanovništvo postalo je meta brutalnog proganjanja. Mađarske okupacione vlasti, uz aktivnu podršku lokalnih kolaboracionista, sprovodile su politiku etničkog čišćenja, čiji je najjeziviji vrhunac bila Novosadska racija u januaru 1942. godine. Hiljade nedužnih civila – muškaraca, žena, dece i staraca – bestijalno je ubijeno, a njihova tela bačena pod led zaleđenog Dunava. Ova neizreciva zverstva ostavila su trajan ožiljak na duši grada i njegovih stanovnika, ali su istovremeno rasplamsala plamen otpora koji je tinjao, čekajući pravi trenutak da bukne u punoj snazi.
Predznak promene: prekretnica na istoku
Kako se 1944. godina približavala svom kraju, strateška situacija na Istočnom frontu, a samim tim i na Balkanu, doživela je dramatičan obrt. Nepobediva sovjetska Crvena armija nezadrživo je napredovala ka zapadu, proterujući nemačke snage, dok su jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije (NOVJ) oslobađale sve veće delove okupirane zemlje. Beogradska operacija, započeta krajem septembra 1944. godine, imala je za cilj proboj Sremskog fronta, opkoljavanje i uništenje nemačke "Armijske grupe E" koja se panično povlačila iz Grčke i Albanije, te konačno oslobođenje prestonice Jugoslavije.
Vojvodina, sa svojim prostranim ravničarskim terenom i vitalnim komunikacijama – putevima, železnicom i Dunavom – postala je ključna oblast za obe strane. Novi Sad, strateški lociran na severnoj obali Dunava, bio je od presudnog značaja za nemačke snage. Njegov pad značio bi presecanje vitalnih linija snabdevanja i povlačenja, te bi otvorio put daljem napredovanju saveznika ka severu, prema Mađarskoj i Austriji.
Velika ofanziva: put ka slobodi
Crvena armija i NOVJ: nezaustavljivi prodor
Petnaesti septembar 1944. godine ostao je upisan u istoriju kao dan kada su prve jedinice Crvene armije stupile na teritoriju Jugoslavije. U koordinisanoj akciji sa jedinicama NOVJ, pre svega Prvim proleterskim korpusom i delovima Glavnog štaba NOV i PO Vojvodine, otpočeo je snažan i neumoljiv napad na nemačke i kolaboracionističke snage. Do sredine oktobra, jugoslovenske snage, uz masivnu artiljerijsku i tenkovsku podršku Crvene armije, opkolile su i oslobodile Beograd 20. oktobra 1944. godine, što je bio ogroman moralni i strateški udarac za Osovinu.[2]
Nakon veličanstvenog pada Beograda, fokus operacija se munjevito prebacio na obezbeđivanje prelaza preko Dunava i čišćenje Srema i Bačke od preostalog neprijatelja. Nemačka "Armijska grupa Srbija", pod komandom generala Hansa Felbera, zajedno sa ostacima mađarskih jedinica, očajnički je pokušavala da organizuje odbranu duž prirodnih barijera reka, posebno Dunava i Tise. Cilj im je bio jasan: usporiti sovjetsko-jugoslovensko napredovanje po svaku cenu i omogućiti povlačenje što većeg broja svojih trupa ka sigurnijem zapadu.
"Oslobođenje Beograda je bio veličanstven podvig, dokaz snage i jedinstva. Ali smo znali da je to samo početak, ne i kraj borbe za celu Jugoslaviju. Srem i Bačka su čekali, a neprijatelj je bio daleko od potpunog poraza." – Ove reči, pripisane generalu Peku Dapčeviću, komandantu 1. Proleterskog korpusa, najbolje oslikavaju tadašnje raspoloženje i svest o predstojećim izazovima.
Snage koje su donele slobodu
Glavninu snaga predviđenih za oslobođenje Novog Sada činile su udarne jedinice 12. vojvođanskog udarnog korpusa NOVJ. Ovaj korpus, formiran tek u julu 1944. godine, već je stekao neprocenjivo borbeno iskustvo u teškim okršajima u Sremu i Slavoniji. Sastojao se od tri hrabre divizije:
- 16. vojvođanska divizija
- 36. vojvođanska divizija
- 51. vojvođanska divizija
Ukupan broj boraca u korpusu kretao se oko 20.000 ljudi, dobro naoružanih, iskusnih i izuzetno motivisanih da oslobode svoju rodnu grudu. Njihov zadatak bio je prelazak Dunava i direktan udar na Novi Sad i okolna naselja u Bačkoj.
Ključnu podršku pružale su jedinice 57. armije Crvene armije, konkretno delovi 75. streljačkog korpusa, pod komandom general-potpukovnika Georgija Kiriloviča Hegenvalda. Sovjetske trupe su raspolagale ogromnom artiljerijom, modernim tenkovima i iskusnim inženjerijskim jedinicama, koje su bile apsolutno neophodne za uspešan prelazak preko tako velike reke kao što je Dunav.
Očajnička odbrana okupatora
Na strani okupatora, odbranu Novog Sada i Bačke držale su raznorodne i često dezorganizovane formacije:
- Delovi 68. armijskog korpusa Wehrmachta, uglavnom improvizovane borbene grupe (Kampfgruppen) sastavljene od povlačećih jedinica, potpomognute manjim brojem tenkova i artiljerije. Njihov primarni cilj bio je usporavanje napredovanja Crvene armije i NOVJ, kako bi se omogućilo povlačenje drugih nemačkih trupa ka severu i zapadu, ka Mađarskoj i Austriji.
- Mađarske snage, pretežno jedinice 3. mađarske armije i granične straže, čija je borbena moralnost bila izuzetno niska. Puč Ferenca Salášija i dolazak ultranacionalističke Partije strelastih krstova na vlast u Budimpešti izazvao je haos u mađarskim redovima. Mnogi vojnici su se predavali ili dezertirali, ali su neke jedinice, prožete fanatičnim fašizmom, pružale žestok otpor.
Ukupan broj neprijateljskih snaga u Novom Sadu i neposrednoj okolini procenjuje se na oko 10.000 do 15.000 vojnika, uključujući borce lokalne "folkdojčerske" milicije i žandarmerije, koje su bile poznate po svojoj brutalnosti.
Smeli plan napada: mostobrani i proboj
Plan operacije oslobođenja Novog Sada bio je složen, ambiciozan i zahtevao je besprekornu koordinaciju između jugoslovenskih i sovjetskih snaga. Ključne faze su obuhvatale:
- Formiranje mostobrana: Ova faza je bila apsolutno presudna. Kao mesto prelaska Dunava izabran je teren kod sela Beška, južno od Novog Sada, gde je širina reke bila relativno manja, a teren pružao određenu zaštitu za prikriveni prelazak.
- Direktan napad na grad: Nakon uspešnog uspostavljanja mostobrana i prebacivanja dovoljnog broja trupa i tehnike, planiran je koordinisani, simultani udar na Novi Sad iz više pravaca.
- Čišćenje Bačke: Paralelno sa glavnim napadom na Novi Sad, manje jedinice su imale zadatak da obezbede okolna sela, preseku neprijateljske linije komunikacije i spreče pokušaje opkoljavanja ili bega.
Izuzetno važna je bila uloga rečne flotile Crvene armije, koja je trebala da podrži prelazak, te avijacije, čiji je zadatak bio da neutrališe neprijateljsku artiljeriju i uništi utvrđene položaje.
Bitka za Dunav i ulice grada
Krvavi prelazak Dunava
Noć između 21. i 22. oktobra 1944. godine ostaće zauvek upisana zlatnim slovima u istoriju Novog Sada. Pod okriljem duboke tame i magle, prethodnice 51. vojvođanske divizije NOVJ, pod komandom legendarnog Generala Branka Parušića, započele su herojski prelazak Dunava kod Beške. Koristeći sve što im je bilo pri ruci – improvizovane čamce, pontone i splavove – borci su se hrabro probijali preko hladne reke, dok je neprijateljska artiljerija periodično otvarala razornu vatru, pokušavajući da spreči prelazak.[3]
Prelazak reke nije bio nimalo lak. Nemačke i mađarske straže su brzo otkrile prisustvo boraca na mostobranu, što je dovelo do žestokih borbi prsa u prsa na obali. Međutim, neviđena hrabrost i čelična odlučnost boraca NOVJ, podržanih preciznom artiljerijskom vatrom sa južne obale Dunava, omogućili su im da uspostave stabilan i proširen mostobran. Tokom cele noći i narednog dana, inženjerijske jedinice Crvene armije radile su danonoćno, bez predaha, na izgradnji pontonskog mosta. Ovaj most je bio vitalan za prebacivanje teže opreme, uključujući artiljeriju i prve sovjetske tenkove, koji su bili ključni za proboj neprijateljskih linija.
"U zoru 22. oktobra, dok su se prvi zraci sunca probijali kroz gustu maglu nad Dunavom, na obali Bačke, kod Beške, stajali su naši borci. Bili su umorni, mokri do kože i izranjavani, ali im je u očima gorela vatra odlučnosti. Znali su da je put ka Novom Sadu otvoren, i da ih više ništa neće zaustaviti." – Ovo potresno svedočanstvo borca 51. vojvođanske divizije dočarava heroizam tih trenutaka.
Oslobođenje ulicu po ulicu
Do jutra 23. oktobra 1944. godine, značajan broj jedinica 51. divizije uspešno je prebačen na bačku stranu. Sa proširenog mostobrana, borci su se brzo rasporedili i krenuli u neumoljivi napad ka Novom Sadu. Istovremeno, jedinice 16. i 36. vojvođanske divizije, koje su napredovale iz drugih pravaca, vršile su snažan pritisak na nemačko-mađarske linije, otežavajući im koncentraciju snaga za odbranu samog grada.
Nemačka komanda, shvativši da ne može efikasno da odbrani grad, donela je odluku da svoje glavne snage povuče ka zapadu, u pravcu Subotice i Sombora, s ciljem uspostavljanja nove odbrambene linije. Ipak, određene jedinice, posebno mađarski fašisti iz Partije strelastih krstova i tvrdokorni delovi Wehrmachta, odlučili su da pruže fanatičan otpor u samom gradu.
U Novom Sadu su se vodile sporadične, ali izuzetno intenzivne ulične borbe. Nemački snajperisti i posade mitraljeza postavljali su smrtonosne zasede iz kuća i sa krovova, pokušavajući da uspore napredovanje oslobodilaca. Partizani, dobro upoznati sa terenom i podržani od strane lokalnog stanovništva koje je izlazilo iz skrovišta, brzo su se kretali, čisteći ulicu po ulicu, blok po blok.
Zgrada u centru grada, tadašnja komanda nemačkih snaga i jedno od ključnih uporišta neprijatelja, bila je poprište jedne od najžešćih borbi. Partizani, uz podršku sovjetskih tenkova koji su u međuvremenu stigli, uspeli su da slome otpor i ovladaju ovom strateškom tačkom.
Do podneva 23. oktobra 1944. godine, većina Novog Sada bila je u rukama oslobodilaca. Poslednji džepovi otpora eliminisani su do kraja dana. Trijumfalni ulazak boraca NOVJ i Crvene armije u centar grada obeležen je neizmernom radošću stanovništva. Ljudi su masovno izlazili na ulice, klicali oslobodiocima, kitili ih cvećem, paleći zastave okupatora i ponosno ističući simbole slobode.
Slika: Građani Novog Sada sa oslobodiocima, dan oslobođenja. Izvor: Wikipedia.
Epilog: žrtve, posledice i novi početak
Krvava cena slobode
Bitka za Novi Sad, iako relativno brza u svojoj završnoj fazi, nije prošla bez žrtava. Snage NOVJ i Crvene armije pretrpele su značajne gubitke, pre svega tokom herojskog prelaska Dunava i u prvim, teškim uličnim borbama. Procenjuje se da je tokom operacije oslobađanja grada i okolnog mostobrana poginulo nekoliko stotina boraca NOVJ i Crvene armije.[4] Mnogi su ranjeni, svedočeći o žestini i upornosti otpora koji su pružali nemački i mađarski vojnici, posebno oni fanatično lojalni okupacionoj ideologiji.
Na strani okupatora, gubici su bili znatno veći. Veliki broj nemačkih i mađarskih vojnika je poginuo, ranjen ili zarobljen. Dezorganizacija u neprijateljskim redovima, uzrokovana brzim napredovanjem saveznika i haosom u Mađarskoj, dovela je do masovnih predaja. Mnogi mađarski vojnici su jednostavno napustili položaje i pokušali da se vrate kući, dok su pojedini, plašeći se odmazde zbog svojih zločina, pokušavali da se probiju ka zapadu, bežeći od pravde.
Novi Sad posle slobode: izazovi i obnova
Oslobođenje Novog Sada imalo je ogroman značaj, kako vojni, tako i politički i moralni.
- Vojni značaj: Pad Novog Sada strateški je otvorio put za dalje operacije čišćenja Bačke i zapadnog Srema, te olakšao napredovanje sovjetsko-jugoslovenskih snaga ka severu, prema Budimpešti. Dunav je sada bio pod kontrolom saveznika, što je omogućilo lakše snabdevanje i premeštanje trupa.
- Politički značaj: Obnovljena je jugoslovenska vlast u Bačkoj, a brutalna mađarska okupacija je zvanično okončana. Počeo je mukotrpan, ali neophodan proces obnove administrativnih struktura i povratka normalnog života.
- Moralni značaj: Za izmučene stanovnike Novog Sada, oslobođenje je značilo kraj četiri godine neizdrživog terora, racija, pogroma i represije. Radosne scene na ulicama grada bile su svedočanstvo nade i nepokolebljive vere u bolju, slobodnu budućnost.
Ipak, posleratni period u Novom Sadu i Bačkoj bio je složen i prepun izazova. Nova vlast je morala da se suoči ne samo sa problemima obnove razorene infrastrukture, već i sa suzbijanjem saradnika okupatora. Značajan broj "folksdojčera" (etničkih Nemaca) koji su aktivno podržavali okupacione vlasti i učestvovali u zločinima, suočio se sa odmazdom i proterivanjem. To je bio tragičan epilog za mnoge nevine ljude, ali i pravedna kazna za one koji su bili direktno odgovorni za zločine i masovna stradanja.
Nepokolebljivi duh: priče običnih ljudi
Dok istorija pamti velike strategije i imena komandanata, iza svakog oslobođenog grada stoje hiljade pojedinačnih, često zaboravljenih sudbina. Mnogi mladići i devojke iz Vojvodine, Srbije, Bosne i Hercegovine i drugih krajeva Jugoslavije, dali su svoje živote za slobodu Novog Sada. Njihova imena su zapisana u spomen-knjigama i na spomenicima, svedočeći o neizmernoj žrtvi koja je podneta.
Iako Sava Kovačević nije direktno učestvovao u novosadskoj operaciji, njegovi su borci i njegov nepokolebljivi duh otpora živeli u svakom partizanu koji se borio za oslobođenje. Lokalne legende pričaju o hrabrim borcima koji su se u civilnoj odeći provlačili kroz nemačke patrole, donoseći ključne informacije, ili o herojskim ženama koje su skrivale ranjenike i pružale utočište kuririma, rizikujući svoje živote.
"Oslobođenje nije samo bitka tenkova i topova. To je pre svega bitka srca i duše, herojska borba običnih ljudi koji su verovali u pravdu i slobodu, spremni da daju sve za svoje domove, svoje porodice i budućnost svoje dece." – Iz jednog posleratnog sećanja, zabeleženog mnogo godina kasnije, koje jasno ističe ljudsku dimenziju borbe.
Obnova i rađanje novog grada
Odmah po oslobođenju, Novi Sad je počeo da se budi iz dugog, mračnog ratnog sna. Građani su se vraćali svojim razrušenim domovima, radionice su ponovo otvarane, a život se polako, ali sigurno, normalizovao. Počela je obnova vitalne infrastrukture – mostova, puteva, železnica – koja je bila ključna za oporavak grada i regiona. Jugoslovenska federalna država uložila je značajne napore u obnovu Vojvodine, prepoznajući njen izuzetan ekonomski i strateški značaj za celu zemlju.
Kulturni život se takođe munjevito obnavljao. Pozorišta, bioskopi i škole ponovo su otvarali svoja vrata, donoseći dugo očekivani dah normalnosti, mira i optimizma. Novi Sad je ponovo postao centar kulture, obrazovanja i nauke, grad koji je, uprkos nezapamćenim ratnim strahotama, uspeo da sačuva svoj jedinstveni duh, multikulturalnost i identitet.
Zaključak: večni simbol otpora i slobode
Oslobođenje Novog Sada 23. oktobra 1944. godine predstavlja jedan od najvažnijih i najsvetlijih događaja u završnim operacijama Drugog svetskog rata na tlu Jugoslavije. Ono je bilo rezultat herojske, nadljudske borbe jedinica NOVJ, odlučne i presudne podrške Crvene armije, te neizmernog stradanja i nepokolebljivog otpora naroda Vojvodine. Ovaj datum ne simbolizuje samo veličanstvenu vojnu pobedu, već i trijumf slobode nad tiranijom, multikulturalnosti nad ekstremizmom, i obnavljanje nade u bolju, pravedniju budućnost.
Danas, Novi Sad stoji kao večni simbol sećanja na nevine žrtve racije, ali i na neizmernu hrabrost i žrtvu oslobodilaca. Svake godine, 23. oktobar se obeležava kao Dan oslobođenja grada, podsećajući nove generacije na važnost borbe za slobodu, na cenu koja je plaćena da bi se ona očuvala, i na imperativ sećanja. Priča o oslobođenju Novog Sada nije samo suva vojna priča, već duboka ljudska drama o patnji, otporu, solidarnosti i konačnom trijumfu duha nad silom. To je priča koja se mora pamtiti, prenositi s generacije na generaciju i ceniti, kao večna opomena, inspiracija i zalog za budućnost.
Fusnote
Reference
- Petranović, Branko. Istorija Jugoslavije 1918-1988. Knjiga I i II. Nolit, Beograd, 1988.
- Korać, Dušan. Beogradska operacija 1944. Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd, 1988.
- Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda, Tom I, Knjiga 11, Borbe u Vojvodini. Vojnoistorijski institut JNA, Beograd, 1954.
- Odić, Slavko. Vojvodina u NOB. Matica srpska, Novi Sad, 1965.
- Nikolić, Ljiljana. Novi Sad u Drugom svetskom ratu. Istorijski arhiv Grada Novog Sada, Novi Sad, 2014.
- Vasić, Milan. Mađarska okupaciona politika u Bačkoj 1941-1944. Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd, 1979.
- Stojković, Dušan. Crvena armija i Jugoslavija. Vojnoizdavački zavod, Beograd, 2004.
- Novosadska racija 1942: Dokumenta. Svedočanstva. Izdavački centar Matice srpske, Novi Sad, 2012.
